به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ صفر در ریاضیات نماد «هیچ» است؛ اما در ساختار پولی ایران، تعدد صفرها در واحد ریال طی سالهای گذشته موجب پیچیدگیهایی در محاسبات روزمره شده است؛ از درج ارقام در فیشهای حقوقی و اظهارنامههای مالیاتی گرفته تا صدور چک، قیمتگذاری کالاها در فروشگاهها و حتی انتقال وجههای بانکی که گاه نیازمند دقت مضاعف برای اطمینان از ثبت صحیح مبلغ است.
در عمل، سالهاست که مبادلات عمومی بر مبنای تومان انجام میشود، در حالی که واحد رسمی پول کشور همچنان ریال است. بزرگی ارقام ریالی نهتنها در تعاملات داخلی چالشهایی ایجاد کرده، بلکه در ارتباطات اقتصادی با طرفهای خارجی نیز نیازمند توضیح و تبدیل مداوم بوده است. از اینرو، مجلس شورای اسلامی و بانک مرکزی با هدف تسهیل محاسبات و افزایش کارآمدی نظام پولی، برنامه حذف چهار صفر از پول ملی را در دستور کار قرار دادهاند.
بر اساس قانون مصوب، از آذر ۱۴۰۴ فرایند آمادهسازی زیرساختهای اجرایی این اصلاح پولی آغاز شده و پیشبینی شده است که طی دو سال آینده مقدمات لازم فراهم شود. همچنین یک دوره گذار سهساله در نظر گرفته شده که در آن، اسکناسها و واحدهای پولی قدیم و جدید بهصورت همزمان در گردش خواهند بود تا اجرای طرح با حداقل ابهام و اختلال انجام شود.
این اقدام ماهیتی شکلی و محاسباتی دارد و بهخودیِخود تغییری در متغیرهای کلان اقتصادی یا سطح عمومی قیمتها ایجاد نخواهد کرد؛ بلکه هدف آن سادهسازی ارقام، تسهیل مبادلات و ارتقای شفافیت در محاسبات مالی است.
مراحل حذف 4 صفر
قانون اصلاح بند (الف) ماده ۵۸ قانون بانک مرکزی ۸ آبانماه ۱۴۰۴ در مجلس شورای اسلامی به تصویب رسید و لازمالاجرا شدن این قانون از تاریخ ۱۶ آذر ۱۴۰۴ عنوان شد. با توجه به قانون، از زمان لازمالاجرا شدن یعنی آذر ۱۴۰۴، دو سال فرصت برای فراهم کردن مقدمات ورود به دوره گذار (اجرای قطعی قانون) در نظر گرفته شده است.
بنابراین در آذر ۱۴۰۶ انتظار میرود که اقدامات این دوره دو ساله تکمیل شده باشد و پس از آن بتوان وارد مرحله گذار شد.
دوره گذار، یک بازه سه ساله است که در قانون پیشبینی شده و طی آن، ریال قدیم و ریال جدید (هر دو واحد پول) به موازات یکدیگر معتبر هستند. پس از پایان این سه سال، ریال قدیم به طور کامل کنار گذاشته شده و ریال جدید جایگزین میشود و تمامی قراردادها، محاسبات، نرمافزارها، تراکنشهای مالی و هر قراردادی که ثبت میشود، فقط با ریال جدید خواهد بود.
تبصره (۵) قانون اصلاح بند (الف) ماده ۵۸ قانون بانک مرکزی در ارتباط با آییننامه اجرایی قانون حذف چهار صفر است. این تبصره مقرر میدارد که آییننامه اجرایی باید ظرف مدت سه ماه از تاریخ لازمالاجرا شدن قانون (یعنی از آذر ۱۴۰۴) توسط بانک مرکزی تهیه و پس از تأیید هیأت عالی، به تصویب هیأت وزیران برسد. در حال حاضر، این آییننامه اجرایی در کمیتههای تخصصی بانک مرکزی بررسی و نهایی شده و در پنجاه و چهارمین نشست هیأت عالی که در اواخر بهمن ۱۴۰۴ برگزار شد، به تصویب رسیده و مراحل بعدی را برای تأیید هیأت وزیران طی میکند.
نکته حائز اهمیت این است که هنوز وارد مرحله اجرا و چرخش پولی واحد جدید نشدهایم و دو سال فرصت داریم تا مقدمات اجرای طرح را فراهم کنیم و پس از آن وارد دوره سه ساله گذار شویم؛ بنابراین فرایند اجرای کامل طرح، یک فرایند پنج ساله است.
پس از تصویب و تأیید نهایی آییننامه توسط هیأت وزیران، این آییننامه ابلاغ خواهد شد. در این آییننامه چند بند (از جمله بندهای ۴، ۵ و ۷) وجود دارد که برای آنها باید دستورالعملهایی تدوین شود. در حال حاضر، با وجود آنکه هنوز آیین نامه اجرایی به تصویب هیات وزیران نرسیده است، کمیتههای تخصصی بانک مرکزی مشغول تدوین دستورالعملهای مربوط به این بندها هستند تا در زمان مقرر ابلاغ شوند. این دستورالعملها جزئیاتی مانند نحوه محاسبه کارمزد خدمات بانکی، چگونگی اعمال تغییرات روی نرمافزارها و سامانهها توسط نهادها و بانکها برای ایجاد هماهنگی را مشخص خواهند کرد.
تفاوت ریال قدیم و جدید
بر اساس قانون، واحد پول ملی همچنان ریال باقی میماند و با حذف چهار صفر، هر یک ریال جدید معادل ۱۰,۰۰۰ ریال قدیم خواهد بود. هیچ تغییری در ارزشهای واقعی اقتصاد رخ نمیدهد و صرفاً یک تغییر مقیاس اسمی اتفاق میافتد. برای واحد پول خرد نیز «قران» تعریف شده است به نحوی که هر یک ریال معادل ۱۰۰ قران است. نرخ تبدیل نیز یک به ده هزار است؛ به این معنا که با حذف چهار صفر، ریال قدیم با ریالی که در دوره گذار خواهیم داشت معادلسازی میشود.
هدف از اجرای این طرح
یکی از اهداف ارتقای وجهه پول ملی در سطح بینالملل است. برابری ریال با ارزهای جهانروا با حذف صفرها، وجهه بهتری پیدا میکند؛ اما هدف اصلی، تسهیل محاسبات و مبادلات است. با افزایش تورم و رشد قیمتها، تعداد صفرها در اعداد زیاد شده و کار محاسباتی را دشوار کرده است.
حذف صفرها مزایای متعددی دارد؛ یعنی کار حسابداری آسانتر و مبادلات سادهتر انجام میشود، خطای محاسباتی کاهش مییابد و همچنین با اجرای این طرح تعداد مورد نیاز سرانه اسکناس کاهش مییابد که این امر هزینه حمل و نقل اسکناس و مسکوک و هزینه چاپ و امحاء پول را کاهش میدهد.
مردم چه اقداماتی باید انجام دهند؟
در حال حاضر در آستانه عملیاتیسازی و فراهم کردن مقدمات طرح هستیم و این مرحله دو سال طول میکشد. در این مدت، سامانهها بهروزرسانی شده و تغییرات نرمافزاری و سختافزاری در سیستمهای بانکی و مالیاتی و کلیه سامانههایی که به صورت مستقیم یا غیر مستقیم به نظام پرداخت مرتبط می شوند، اعمال میشود. در این دو سال، با اطلاعرسانی گسترده، مردم با این موضوع آشنا میشوند که هیچ تغییر ساختاری رخ نمیدهد و صرفاً چهار صفر به صورت اسمی حذف میشود.
برای آشنایی مردم با واحد جدید، پیش از ورود به دوره گذار، «برچسبگذاری دوگانه قیمتها» اجرا میشود. به این ترتیب، مردم بهعینه با قیمت کالاها و خدمات هم به ریال قدیم و هم به ریال جدید مواجه میشوند و به تدریج این تغییر مقیاس را ذهنی و درونی میکنند. برای مثال، کالایی که ۲۰ هزار ریال (معادل ۲۰۰۰ تومان) قیمت داشته، در دوره گذار با قیمت ۲ ریال جدید نیز درج میشود. مردم در این دوره میتوانند هم با پول قدیم و هم با پول جدید پرداخت کنند. اطلاعات حسابها در موبایلبانکها، قبضها، نرمافزارهای موبایلی کسب و کارها و فاکتورها نیز در همین دوره دو ساله بهروزرسانی میشود. نظارت مستمر بر اجرای طرح وجود خواهد داشت تا از هرگونه اجحاف قیمتی جلوگیری و مردم با آگاهی کامل پرداختهای خود را انجام دهند.
سرنوشت اسکناسهای قدیمی
اصلاً قرار نیست با اجرای این طرح، خلق پول جدیدی اتفاق بیفتد یا نقدینگی تغییر کند. برنامهریزی برای چاپ اسکناس نیز به همان روال قبل انجام میشود. فقط از الان برنامهریزی میشود که در دو سال آینده، چه میزان از اسکناسهایی که سالانه طبق روال باید چاپ میشدند، با واحد جدید (بدون چهار صفر) چاپ شوند. به همین دلیل است که در قانون دو سال زمان برای آمادهسازی پیشبینی شده است. در نتیجه این طرح هیچ اثری بر متغیرهای کلان اقتصادی مانند تورم، پایه پولی و نقدینگی ندارد و صرفاً یک تغییر مقیاس است.
به طور خلاصه، دو سال مرحله آمادهسازی برای تغییر زیرساختها و سامانههاست و پس از تکمیل آن، وارد دوره سه ساله گذار میشویم که در آن پول جدید معرفی شده و سیستمها آماده است، اما پول قدیم نیز در کنار پول جدید اعتبار دارد. هدف از این دوره سه ساله، آشنایی مردم و فرصت برای تطبیق کامل است. پس از پایان این سه سال، رسماً اعلام میشود که تنها ریال جدید (با چهار صفر حذف شده) معتبر است و پولهای قدیم بر اساس دستورالعمل بانک مرکزی جمعآوری میشوند.
