آمار سزارین در ایران چندبرابر جهان

به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ در حالی که سازمان جهانی بهداشت هشدار می‌دهد نرخ سزارین نباید از 10 تا 15 درصد کل زایمان‌ها فراتر برود، کشور ما همچنان با یکی از بالاترین آمارهای این عمل جراحی در جهان دست و پنجه نرم می‌کند. سید سجاد رضوی، معاون درمان وزارت بهداشت، این آمار بالا را این گونه توصیف میکند: « در حالی که آمار سزارین در سطح کشور بیش از 50 درصد گزارش شده است در برخی استان‌های کشور نظیر گیلان، این آمار بالای 70 درصد است.» این یعنی در برخی مناطق، تولد با تیغ جراحی به یک هنجار تبدیل شده و دیگر استثنا نیست.

نگاهی به آمارهای جهانی نشان میدهد ایران با اختلاف بسیار زیادی با میانگین نرخ سزارین در جهان فاصله دارد. جدول زیر آمارهای سازمان جهانی بهداشت درباره نرخ سزارین در کشورهای مختلف را نشان میدهد؛ ایران نسبت به کشورهای همسایه نیز نرخ بسیار بالاتری از سزارین را دارد به طوری که در کشورهایی مانند یمن، قطر، پاکستان و عمان نرخ سزارین زیر 20 درصد برآورد میشود در حالی که آمار ایران بالای 50 درصد است.

بخشی از بالا بودن آمار سزارین در ایران را میتوان ناشی از مسائل فرهنگی و عدم ترویج زایمان طبیعی در کشور به دلیل ناآگاهی برخی از زنان از فواید زایمان طبیعی و نقش کمرنگ تر ماماها در نظام سلامت دانست، اما سوالی که مطرح میشود این است که چرا با وجود هشدارهای مکرر پزشکی و حتی الزامات قانونی، زنان ایرانی به‌ویژه در نخستین زایمان خود، اتاق عمل را به زایمان طبیعی ترجیح می‌دهند و ماماها چه نقشی می‌توانند در معکوس کردن این چرخه خطرناک ایفا کنند؟ خبرگزاری تسنیم در این گزارش به بهانه روز جهانی ماما، به بررسی دلایل بالا بودن آمار جراحی های سزارین در ایران و نقش ماماها برای خروج از وضع فعلی میپردازد.

مزایای زایمان طبیعی برای مادران نخست‌زا

پیش از هر تحلیلی، باید دید چرا زایمان طبیعی، به‌ویژه برای مادرانی که برای اولین بار زایمان می‌کنند (زایمان های نخست‌زا)، مزایای غیرقابل انکاری نسبت به یک سزارین انتخابی و بدون دلیل پزشکی دارد؟ مطالعات علمی موارد زیر را به اثبات رسانده است:

1. ارتباط عاطفی سریع‌تر و شیردهی موفق‌تر: زایمان طبیعی با برقراری سریعتر تماس پوستی و شروع شیردهی در لحظات طلایی اولیه پس از تولد، باعث کاهش استرس نوزاد میشود. مادرانی که سزارین می‌شوند، معمولاً با تأخیر در ترشح شیر و دشواری‌های ناشی از درد جراحی در درآغوش گرفتن نوزاد مواجه‌اند.
2. دوران نقاهت کوتاه‌تر: زایمان طبیعی معمولاً نیازمند مدت زمان بستری بسیار کوتاهتری است و مادر ظرف چند روز به فعالیت‌های عادی بازمی‌گردد. این در حالی است که سزارین یک عمل جراحی بزرگ شکمی با چند روز بستری و هفته‌ها درد و محدودیت حرکتی پس از آن است.
3. کاهش خطرات جراحی برای مادر: در زایمان طبیعی، خطر عفونت زخم، لخته شدن خون (آمبولی)، آسیب به برخی ارگانها و عوارض بیهوشی تقریباً صفر است، در حالی که این‌ها خطرات ذاتی سزارین هستند.
4. تنفس و ایمنی بهتر نوزاد: در زایمان طبیعی، عبور نوزاد از کانال زایمانی مایعات را از ریه‌های نوزاد خارج کرده و او را در معرض باکتری‌های مفید بدن مادر قرار می‌دهد که سیستم ایمنی‌اش را تقویت می‌کند. نوزادان سزارینی بیشتر در معرض «تاکیپنه گذرا» یا مشکلات تنفسی موقتی هستند.
5. آینده باروری ایمن‌تر: هر بار سزارین، با ایجاد اسکار روی رحم، احتمال چسبندگی در بارداری‌های بعدی و پارگی رحم را افزایش می‌دهد. این در حالی است که زایمان طبیعی نخست‌زا، راه را برای زایمان‌های ایمن‌تر بعدی هموار می‌کند.

ریشه‌های یک بحران؛ چرا آمار سزارین در ایران از مرز 50 درصد گذشت؟

آمار بالای سزارین در کل کشور، چند سالی است که زنگ خطری جدی را به صدا درآورده است. آمار 50 درصدی که چندین برابر استانداردهای جهانی بوده و در عین حال سزارین نخست‌زا سهم بزرگی در این میان دارد و به چرخه‌ای خطرناک دامن می‌زند، این آمار بالا حتی توجه سیاستگذاران و قانونگذاران را نیز جلب کرده به طوری که ماده 50 قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت وزارت بهداشت را مکلف به توسعه زایمان طبیعی و بدون درد و افزایش سالانه آن به میزان 5 درصد کرده است. با این حال وزارت بهداشت تلاش کرده با اجرای سیاست هایی محدود، مانع از انجام بی رویه سزارین برای مادرانی شود که نیاز به این جراحی ندارند اما هنوز در تحقق این قانون موفق نبوده است، برای مثال اکنون سزارین های انتخابی نخست زا در برخی مراکز درمانی دولتی انجام نمی شود اما در بخش خصوصی این نظارتها بسیار ضعیف است و هرکسی که هزینه سزارین را پرداخت کند، به راحتی می تواند بدون هیچ دلیل و اندیکاسیون پزشکی، با این روش فرزند خود را به دنیا بیاورد.

از آنجایی که مادری که فرزند اولش را با سزارین به دنیا آورده، برای زایمان‌های بعدی نیز عمدتاً ناگزیر به تکرار آن خواهد بود، این روند باعث میشود آمار سزارین هیچگاه در کشور به نقطه مطلوب نزدیک نشود.

با این که برخی از زنان به دلایل پزشکی مجبور به انجام سزارین با تشخیص پزشک میشوند، این سوال اساسی ایجاد میشود که چرا علیرغم اثبات مزایای زایمان طبیعی نسبت به سزارین در کل جهان، ایران همچنان با آمار بالای این جراحی دست و پنجه نرم میکند؟ دلایل این آمار تکان‌دهنده ترکیبی از عوامل ساختاری، فرهنگی و حرفه‌ای است:

ترس از درد زایمان و ناآگاهی: بزرگترین سد روانی، ترس از درد زایمان است. وقتی آموزش کافی به مادر داده نشود، سزارین به‌عنوان راهی بیدرد و برنامه‌ریزی‌شده وسوسه‌انگیز می‌شود.

 موانع ساختاری در بیمارستان‌ها: بخش‌های شلوغ زایمان، کمبود امکاناتی مانند اتاق‌های خصوصی درد، وان آب و عدم وجود مامای همراه به‌صورت رایگان، محیط را برای زایمان طبیعی فیزیولوژیک نامساعد می‌کند.

انگیزه‌های مالی: کوتاه تر بودن مدت زمان انجام سزارین نسبت به زایمان طبیعی برای پزشکان و سیستم پرداختی در بخش خصوصی، گاهی انجام یک عمل جراحی سریع را برای پزشک مقرون‌به‌صرفه‌تر از ساعتها حضور بر بالین مادر می‌سازد.

وجود 80 هزار ماما در کشور ظرفیتی مهم برای ترویج زایمان طبیعی

در این میان، ماماها حلقه گمشده و در عین حال قدرتمند زایمان طبیعی ایمن هستند. شواهد نشان میدهند که مدل «مراقبت مستمر مامایی» میتواند ورق را برگرداند. این مدل یعنی یک ماما از ابتدای بارداری تا لحظه زایمان و پس از آن، همراه مادر باشد تا ضمن بخشیدن آگاهی، بتواند زمینه انجام یک زایمان کم درد و خوشایند را فراهم کند.

در این زمینه دکتر ماریا صادقی، رئیس جمعیت مامایی ایران در گفت و گو با خبرنگار اجتماعی خبرگزاری تسنیم اظهار کرد: در حال حاضر 80 هزار ماما در کشور داریم که بازوهای قوی و پرتوان وزارت بهداشت هستند که اگر از ظرفیت آنها استفاده شود می توانند کمک شایانی به ترویج زایمان طبیعی در کشور کنند.

چگونه ماماها می توانند به ترویج زایمان طبیعی کمک کنند؟

وی افزود: در حال حاضر زایمان طبیعی در کشور نسبت به سزارین با آمار بسیار پایین تری انجام می شود اما با استفاده از حضور پررنگ ماماها در بارداری و مراقبت های زایمان، خوشایندسازی فرآیند بارداری و زایمان طبیعی و رفع نگرانی مادران باردار و کاهش ترس از زایمان طبیعی که از موانع بسیار مهم در انجام این نوع زایمان به شمار میرود می توان به تشویق مادران به انجام زایمان طبیعی اقدام کرد.

لزوم آشنایی بیشتر جامعه با خدمات مامایی

وی به اهمیت پوشش بیمه ای خدمات مامایی به عنوان یکی از راهکارهای افزایش استفاده از ظرفیت ماماها در نظام سلامت نیز اشاره و بیان کرد: در سالهای اخیر سازمان تأمین اجتماعی و بیمه سلامت ایران بخشی از خدمات مامایی نظیر ویزیت و تجویز برخی انواع خدمات تشخیصی را در مراکز دولتی تحت پوشش قرار داده اند و اکنون مادران می توانند از حضور ماما در فرآیند زایمان خود به خوبی بهره مند شوند. الان در بسیاری از کشورهای پیشرفته برای مثال در سوییس، ماماها از ابتدای بارداری تا پایان فرآیند زایمان طبیعی در کنار یک مادر هستند و به ارائه خدمت می پردازند.

رئیس جمعیت مامایی ایران به تسنیم گفت: بحث دیگری که در این رابطه وجود دارد شناختی است که باید نسبت به وظایف ماماها ایجاد شود. یکی از راهکارهایی که وجود دارد و به وزارت آموزش و پرورش پیشنهاد شده حضور ماماها در مدارس دخترانه در سنین بلوغ است که بتوانند به ابهامات وسوالات دختران در این دوران پاسخ داده و از همان زمان جامعه دختران و زنان کشور را با نقش ماماها آشنا کنند، همچنین معرفی یک مامای مشاور به زوجین جوانی که به تازگی ازدواج کرد‌ه‌اند می‌تواند در افزایش تشویق به زایمان طبیعی و فرزندآوری و بهداشت باروری موثر باشد.

نقش مهم ماماها در حل بحران کاهش جمعیت کشور

صادقی ادامه داد: در شرایطی که اکنون با بحران جمعیت مواجه هستیم ماماها می توانند کلیدی‌ترین نقش را داشته باشند، یکی از دلایلی که زوجین به ویژه زنان جوان تمایلی به فرزندآوری ندارند نگرانی و ترسی است که از دوران بارداری دارند در حالی که اگر یک مامای مشاور همراه یک زوج باشد و موضوع فرزندآوری را در اذهان زنان و زوجین خوشایندسازی کند و موضوعات را توضیح دهد می‌توان در بحران جمعیت و افزایش رغبت به فرزندآوری تحول ایجاد کرد.

جای خالی زایمان بدون درد در نظام بیمه ای

او در عین حال ترویج روش های بی دردی در زایمان طبیعی را از دیگر عوامل بسیار موثر بر خوشایندسازی فرآیند زایمان طبیعی دانست و اظهار کرد: متأسفانه زایمان های بدون درد اکنون پوشش بیمه ای مناسبی ندارند و بیشتر خدماتی که در این زمینه ارائه می شود را برخی بیمه های تکمیلی پوشش میدهند؛ این در حالی است که ترویج روش های بی دردی در زایمان طبیعی بسیار می تواند در ترغیب زنان به انجام زایمان به این روش موثر باشد.