به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ روابط ایران و عراق فراتر از مرزهای جغرافیایی، ریشه در پیوندهای عمیق تاریخی، فرهنگی و دینی دارد. دو ملت پس از سقوط صدام حسین و رفع موانع سیاسی، فرصت یافتند تا این همبستگی دیرینه را در عرصههای مختلف به نمایش بگذارند. در این میان، ایران همواره در سختترین روزهای عراق، از تهدید تروریسم داعش تا بحرانهای انرژی و اقتصادی در کنار ملت این کشور ایستاده است.
کمکهای مستشاری و تسلیحاتی
در سال ۲۰۱۴، هنگامی که گروه تروریستی داعش بخشهای وسیعی از عراق را به تصرف خود درآورد و تا نزدیکی بغداد و اربیل پیشروی کرد، ایران نخستین کشوری بود که به یاری ملت عراق شتافت. شهید سپهبد قاسم سلیمانی، فرمانده وقت نیروی قدس سپاه و همرزمانش، با حضور مستقیم در خطوط مقدم نبرد، نقش محوری در سازماندهی نیروهای مردمی و طراحی عملیاتهای آزادسازی مناطق اشغالی ایفا کرد.
این حمایت تنها محدود به مناطق شیعهنشین نبود. مسعود بارزانی، رئیس حزب دموکرات کردستان عراق، صراحتاً اعلام کرده است که ایران نخستین کشوری بود که به پیشمرگهای کرد در نبرد با داعش کمک تسلیحاتی کرد او در گفتوگویی با شبکه کردستانی «زد مدیا» تأکید کرد: «ما برای کمک به ایران و شخص حاج قاسم سلیمانی گفتیم و ایشان پاسخ دادند: تا اذان صبح آنجاییم». بارزانی همچنین گفته است: «ایران اولین کشوری بود که به ما اسلحه داد. ما از آمریکا و دیگر کشورها کمک خواستیم اما کمکی نکردند؛ ایران بود که به یاری ما شتافت».
نماینده اقلیم کردستان عراق در تهران نیز با قدردانی از کمکهای ایران تصریح کرده است: «شهید قاسم سلیمانی با ارسال سلاح و مستشاران نظامی به کردستان عراق کمک کرد تا تهدید داعش از اربیل دفع شود. ما قدردان حضور مستشاری ایران و کمکهای تسلیحاتی آن برای از بین بردن تهدید داعش از اربیل هستیم». در نهایت نیز سپهبد سلیمانی در خاک عراق به همراه ابومهدی المهندس، فرمانده وقت حشد الشعبی توسط دشمن مشترک دو ملت یعنی آمریکا به شهادت رسیدند و خون این دو فرمانده قهرمان همبستگی دو ملت را قوام بخشید
کمک ایران به تأمین انرژی عراق
عراق با وجود برخورداری از دومین ذخایر بزرگ نفت خاورمیانه، دهههاست که با کمبود مزمن برق و خاموشیهای مکرر دستوپنجه نرم میکند. فرسودگی زیرساختها، فساد گسترده، و نبود برنامهریزی راهبردی باعث شده این کشور با وجود تولید حدود ۲۹ هزار مگاوات برق، در تابستان با کسری ۲۷ هزار مگاواتی مواجه شود. برای جبران این ناترازی، عراق از سال ۲۰۱۱ اقدام به واردات گاز از ایران کرده و بر مبنای یک قرارداد بلندمدت، روزانه ۲۵ میلیون مترمکعب گاز از ایران دریافت میکند. بر اساس گزارشهای معتبر، ایران بین ۳۰ تا ۴۰ درصد از گاز و برق مورد نیاز عراق را تأمین میکند. این گاز عمدتاً به نیروگاههای برق در جنوب عراق از جمله استان بصره تزریق میشود و نقشی حیاتی در تأمین برق این کشور ایفا میکند.
تنگنای تحریم؛ سلطه مالی آمریکا و بحران پرداخت بدهی
با وجود این وابستگی حیاتی، عراق در پرداخت هزینه گاز وارداتی از ایران با مانعی جدی روبروست: تحریمهای آمریکا. واشنگتن از زمان خروج از برجام در سال ۲۰۱۸، با اعمال تحریمهای بانکی علیه ایران، عملاً مسیر پرداختهای مالی عراق به تهران را مسدود کرده است. این محدودیتها باعث شده بدهی عراق به ایران به حدود ۱۰ تا ۱۱ میلیارد دلار برسد. آمریکا برای جلوگیری از فروپاشی شبکه برق عراق، بهطور دورهای معافیتهای تحریمی صادر میکند که آخرین آن در مه ۲۰۲۶ برای چهار ماه تمدید شد. با این حال، واشنگتن همزمان از این اهرم برای اعمال فشار سیاسی بر بغداد استفاده میکند؛ از جمله توقف ارسال محمولههای دلار به عراق در آوریل ۲۰۲۶، که به اعتراف تحلیلگران، مصداق «گزینه هستهای» در مناسبات دو کشور بوده است. این کارشکنیها عملاً عراق را در تنگنای مضاعفی قرار داده؛ از یک سو به گاز ایران نیاز دارد، و از سوی دیگر تحت فشار آمریکا برای قطع این وابستگی است.
آسیبپذیری در بحران؛ از قطعی سراسری تا تابستان داغ ۲۰۲۶
این وابستگی تا حدی است که در پی حمله به تأسیسات پارس جنوبی در ۱۸ مارس ۲۰۲۶، صادرات گاز ایران به عراق بهطور کامل متوقف شد. در پی این قطعی، شبکه برق عراق بلافاصله بیش از ۳۱۰۰ مگاوات از ظرفیت تولید خود را از دست داد. اما این تنها بحران نبود. در ۴ مارس ۲۰۲۶، یک نقص فنی ناشی از کمبود ناگهانی سوخت در نیروگاه گازی رمیله در استان بصره، منجر به قطعی سراسری برق در تمام استانهای عراق شد. پیش از آن نیز، در دسامبر ۲۰۲۵، قطع کامل صادرات گاز ایران باعث خروج ۴۰۰۰ تا ۴۵۰۰ مگاوات از شبکه برق عراق شده بود. این وقایع نشان داد که امنیت انرژی عراق تا چه اندازه با ثبات تأسیسات گازی ایران و تداوم جریان واردات گره خورده است. اکنون و در آستانه تابستان ۲۰۲۶، وزارت برق عراق هدف تولید ۳۰ هزار مگاوات را تعیین کرده، اما هشدار داده که این رقم بسیار کمتر از تقاضای ۵۵ تا ۶۰ هزار مگاواتی پیشبینیشده است. وابستگی ساختاری به گاز ایران، همراه با کارشکنیهای مالی آمریکا و بحرانهای امنیتی منطقه، مثلثی ساخته که خاموشیهای تابستانی را به سرنوشت محتوم عراق بدل میکند.
ساخت نیروگاههای برق توسط شرکتهای ایرانی
ایران علاوه بر صادرات گاز و برق، در حوزه ساخت و توسعه زیرساختهای انرژی عراق نیز نقشی پیشرو ایفا کرده است. گروه صنعتی مپنا بزرگترین شرکت مهندسی و ساخت نیروگاهی ایران، یکی از بازیگران اصلی این عرصه است. این گروه هماکنون پروژه احداث یک نیروگاه سیکل ترکیبی گاز طبیعی در استان بصره عراق را با سرمایهگذاری ۲.۵ میلیارد دلاری در دست اجرا دارد. این نیروگاه که بزرگترین پروژه خدمات مهندسی ایران در خارج از کشور محسوب میشود، ظرفیت افزودن ۳۰۰۰ مگاوات برق به شبکه سراسری عراق را خواهد داشت. رقمی که با توجه به ظرفیت فعلی تولید برق عراق (حدود ۲۹,۰۰۰ مگاوات)، معادل تقریباً ۱۰ درصد از کل برق این کشور است.
همچنین، مپنا تاکنون قراردادهایی برای تأمین ۳۵۰۰ مگاوات ظرفیت برق در عراق به انجام رسانده است. شرکتهای دانشبنیان ایرانی نیز در حال ساخت نیروگاههایی به ظرفیت ۱۷۰۰ مگاوات در عراق هستند. افزون بر این، شرکتهای ایرانی برای تعمیر ۵۰۰۰ دستگاه ترانسفورماتور در عراق مشارکت کرده و در زمینه تأمین تجهیزات، آموزش و تبادل دانش فنی نیز همکاری نزدیکی با طرف عراقی دارند.
موفقیت شرکتهای ایرانی در حالی محقق میشود که غولهای غربی با وجود قراردادهای چند میلیارد دلاری، کارنامه درخشانی در عراق ندارند و هزینه خدمات آنها به مراتب بالاتر از گزینههای ایرانی است. برای درک این اختلاف فاحش، کافی است به اعداد و ارقام واقعی نگاه کنیم. طبق گزارشها و تحلیلهای اقتصادی، هزینه احداث هر مگاوات نیروگاه توسط شرکتهای اروپایی و آمریکایی مانند زیمنس و جنرال الکتریک بین ۷۰۰,۰۰۰ تا ۸۰۰,۰۰۰ دلار برآورد میشود. در مقابل، ایران با تکیه بر توان مهندسی داخلی، نیروگاه ۳,۰۰۰ مگاواتی رمیله را با هزینه کلی ۲.۵ میلیارد دلار میسازد که هزینه هر مگاوات آن به مراتب پایینتر از نمونههای غربی است.
این رقابت نابرابر اقتصادی، با دخالتهای سیاسی و امنیتی واشنگتن پیچیدهتر نیز شده است. در اکتبر ۲۰۱۸، دولت دونالد ترامپ مستقیماً برای توقف یک قرارداد ۱۵ میلیارد دلاری میان عراق و شرکت زیمنس آلمان مداخله کرد. این قرارداد برای افزایش ۱۱,۰۰۰ مگاواتی ظرفیت برق عراق طراحی شده بود، اما دولت ترامپ با این استدلال که «آینده روابط عراق و آمریکا به خطر میافتد»، عملاً آن را متوقف کرد تا قرارداد به نفع رقیب آمریکایی، یعنی جنرال الکتریک، مصادره شود. این دخالت آشکار در امور داخلی عراق برای پیشبرد منافع اقتصادی یک شرکت آمریکایی، دقیقاً مصداق «کارشکنی» و «انحصارطلبی» است. در حالی که واشنگتن با توقف پروژههای اروپایی، بازار عراق را به انحصار شرکتهای خود درمیآورد، ایران با هزینهای کمتر و بدون وابستگی به شروط سیاسی، پروژههای زیرساختی را برای تأمین برق مردم عراق اجرا میکند.
توسعه همکاریهای اقتصادی و تجاری
در کنار موارد فوق، ارزش صادرات غیرنفتی ایران به عراق سالانه به ۱۲ میلیارد دلار میرسد و عراق دومین مقصد صادرات کالاهای غیرنفتی ایران پس از چین محسوب میشود. در حال حاضر، ایران بیش از ۲۲۰۰ نوع کالا و محصول مختلف به عراق صادر میکند. محصولات صادراتی ایران به عراق شامل مصالح ساختمانی، محصولات غذایی، پتروشیمی، دارو و تجهیزات صنعتی میشود. از دیگر پروژههای مهم، احداث خط آهن بصره – شلمچه است که ایران و عراق را از طریق شبکه ریلی به یکدیگر متصل میکند و نقشی راهبردی در توسعه ترانزیت منطقهای خواهد داشت. این خطآهن با کاهش زمان سفر از ۳ ساعت به ۴۵ دقیقه، سالانه ظرفیت جابهجایی ۷ میلیون تن بار و ۱۵ تا ۲۰ میلیون مسافر را دارد و عراق را به کریدور ریلی شرق به غرب متصل میکند؛ گامی بلند برای خروج اقتصاد عراق از تکمحصولی و تبدیل این کشور به هاب ترانزیت منطقه.است این کریدور ریلی تنها یک مسیر ترانزیتی نیست، بلکه نشانه روشنی از سیاست همسایگی فعال ایران است. در سایه این همکاریها، ایران نه یک رقیب اقتصادی، که همسایهای خیرخواه، شریکی کمهزینه و پرمنفعت برای توسعه و ثبات عراق ظاهر شده و نقشی بیبدیل در زندگی روزمره و زیرساختهای این کشور ایفا کرده است.
