به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ آیا می‌توان علامه‌ای را که عمرش را صرف تفسیر قرآن، فلسفه و حکمت اسلامی کرده است، از تاریخ تحولات سیاسی زمانه‌اش جدا کرد؟ آیا می‌توان درباره نسبت او با انقلاب اسلامی قضاوت کرد، بی‌آنکه به سراغ خاطرات نزدیکان، شاگردان، اسناد و نوشته‌های خود او رفت؟ و مهم‌تر از همه، آیا سکوت یک عالم دینی در برابر برخی حوادث سیاسی را می‌توان به معنای مخالفت او با یک جریان تاریخی دانست؟
این پرسش‌ها شاید در نگاه نخست، صرفاً موضوعاتی برای بحث‌های تخصصی تاریخ و حوزه‌های علمیه به نظر برسند، اما پاسخ آنها به مسئله‌ای مهم‌تر گره خورده است: نسبت میان اندیشه، مرجعیت علمی و تحولات اجتماعی و سیاسی ایران معاصر.
مجموعه دو جلدی «تاریخ شفاهی ماجرای علامه و انقلاب؛ تقابل یا حمایت؟» نوشته مشترک وحید خضاب و رضا اکبری‌آهنگر، دقیقاً از همین نقطه وارد بحث می‌شود. کتابی که می‌خواهد یکی از وجوه کمتر بررسی‌شده شخصیت علامه سیدمحمدحسین طباطبایی را از زیر سایه شهرت علمی و فلسفی او بیرون بیاورد و نسبت این مفسر بزرگ قرآن با نهضت امام خمینی(ره) و انقلاب اسلامی را با تکیه بر روایت‌های تاریخی و اسناد بازخوانی کند.
اهمیت این اثر در آن است که سراغ موضوعی رفته که سال‌هاست درباره آن روایت‌های مختلفی مطرح شده است؛ از جمله جمله‌ای که به علامه طباطبایی نسبت داده‌اند: «این انقلاب یک شهید داشت و آن هم اسلام بود.» جمله‌ای که در صورت صحت، می‌تواند برداشت‌های مهمی درباره دیدگاه سیاسی علامه ایجاد کند؛ اما آیا اساساً چنین سخنی از ایشان صادر شده است؟ گویندگان این نقل چه کسانی بوده‌اند؟ و نزدیکان و شاگردان علامه درباره آن چه می‌گویند؟
کتاب «ماجرای علامه و انقلاب» تلاش می‌کند به جای تکرار یک نقل مشهور، اعتبار آن را به پرسش بگیرد و با مراجعه به منابع و شاهدان نزدیک به علامه، تصویری مستندتر از واقعیت ارائه کند.
وقتی یک جمله، جای یک تاریخ را می‌گیرد
یکی از مشکلات جدی در بازخوانی تاریخ معاصر، تبدیل نقل‌های شفاهی و جملات مشهور به واقعیت‌های قطعی تاریخی است. گاهی جمله‌ای به یک شخصیت بزرگ نسبت داده می‌شود و آن‌قدر تکرار می‌شود که دیگر کسی درباره منشأ و اعتبار آن سؤال نمی‌کند. به‌تدریج همان جمله به مبنای قضاوت درباره شخصیت و اندیشه صاحب‌نام آن تبدیل می‌شود.
ماجرای جمله منتسب به علامه طباطبایی نیز از همین جنس است. سال‌هاست این عبارت در برخی مباحث و نوشته‌ها برای اثبات نوعی فاصله یا تقابل میان علامه و انقلاب اسلامی مورد استناد قرار می‌گیرد.
اما مسئله اصلی اینجاست که یک نسبت تاریخی، صرفاً با تکرار شدن معتبر نمی‌شود. برای پذیرفتن آن باید پرسید: چه کسی این سخن را شنیده است؟ در چه تاریخی بیان شده؟ آیا سند مکتوب یا شاهد مستقلی برای آن وجود دارد؟ و آیا روایت‌های نزدیکان و شاگردان صاحب سخن، آن را تأیید می‌کنند؟
«ماجرای علامه و انقلاب» از همین نقطه آغاز می‌کند. نویسندگان با بررسی این نقل و مراجعه به روایت‌های نزدیکان و شاگردان علامه، درصدد نشان دادن بی‌پشتوانه بودن این انتساب هستند.
این رویکرد، از منظر روش تحقیق تاریخی اهمیت دارد؛ زیرا به مخاطب یادآوری می‌کند که تاریخ را نباید بر پایه شهرت یک جمله نوشت. گاهی یک نقل مشهور، به جای آنکه پنجره‌ای برای شناخت گذشته باشد، به مانعی برای فهم درست آن تبدیل می‌شود.
البته اهمیت چنین پژوهشی فقط در رد یا تأیید یک عبارت خلاصه نمی‌شود. مسئله اصلی، بازسازی تصویری جامع‌تر از علامه طباطبایی و بررسی نسبت اندیشه و رفتار سیاسی او با نهضت اسلامی است.
علامه‌ای که فقط در قاب المیزان نمی‌گنجد
وقتی نام علامه طباطبایی به میان می‌آید، نخستین تصویری که در ذهن بسیاری شکل می‌گیرد، صاحب تفسیر المیزان، فیلسوف برجسته، استاد حکمت و عارف بزرگی است که بخش مهمی از عمر خود را به تربیت شاگردان و گسترش معارف اسلامی اختصاص داد. این تصویر کاملاً درست است، اما همه شخصیت علامه را در بر نمی‌گیرد.
علامه در دوره‌ای زندگی می‌کرد که ایران با تحولات مهم سیاسی و اجتماعی مواجه بود. نهضت امام خمینی(ره)، اعتراض به رژیم پهلوی، فضای سیاسی حوزه‌های علمیه و مسئله تشکیل حکومت اسلامی، بخشی از واقعیت تاریخی آن دوران بود. در چنین شرایطی، نمی‌توان شخصیت عالمی با جایگاه اجتماعی و علمی علامه را بدون بررسی نسبت او با تحولات زمانه‌اش شناخت.
یکی از امتیازهای مجموعه «ماجرای علامه و انقلاب» همین تلاش برای پرداختن به این وجه مغفول‌مانده است. نویسندگان می‌خواهند نشان دهند که علامه طباطبایی را نباید صرفاً در کلاس درس، جلسات تفسیر و مباحث فلسفی جست‌وجو کرد؛ بلکه باید به مواضع، ارتباطات، رفتارها و نگاه او به مسائل سیاسی و اجتماعی نیز توجه داشت.
در این میان، بررسی رابطه علامه با امام خمینی(ره) اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. این رابطه صرفاً یک موضوع شخصی یا دوستانه نیست؛ بلکه می‌تواند بخشی از شناخت شبکه فکری و فرهنگی حوزه علمیه قم در سال‌های منتهی به انقلاب باشد.
در همین زمینه، نقل مشهوری از مرحوم آیت‌الله مهدوی‌کنی درباره نقش دوگانه امام خمینی(ره) و علامه طباطبایی در شکل‌گیری جریان انقلاب، اهمیت پیدا می‌کند؛ ایشان از دو رکن سیاسی و فرهنگی یاد می‌کند که در شکل‌گیری حرکت انقلاب مکمل یکدیگر بودند.
این نگاه، زمینه‌ای برای فهم نقش شخصیت‌هایی فراهم می‌کند که شاید در ظاهر در خط مقدم مبارزات سیاسی حضور نداشتند، اما در شکل‌گیری بنیان‌های فکری و فرهنگی یک تحول اجتماعی اثرگذار بودند.
تاریخ شفاهی؛ وقتی نزدیکان علامه به میدان می‌آیند
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این مجموعه، تکیه بر تاریخ شفاهی و استفاده از روایت افرادی است که به لحاظ خانوادگی، علمی و اجتماعی به علامه طباطبایی نزدیک بوده‌اند.
نویسندگان در جلد نخست، با ۹ نفر از نزدیکان و شاگردان علامه گفت‌وگو کرده‌اند. از جمله این افراد می‌توان به منصوره روزبه، همسر علامه، و شماری از شاگردان و شخصیت‌های حوزوی اشاره کرد.
آیت‌الله هادی دوست‌محمدی، آیت‌الله محمدباقر تحریری، آیت‌الله محمد یزدی، آیت‌الله کاظم ضرابی، آیت‌الله حسن ممدوحی، آیت‌الله قدرت‌الله نجفی قمشه‌ای، آیت‌الله حسن منفرد و محمود روزبه از جمله افرادی هستند که روایت‌هایشان در این پژوهش مورد استفاده قرار گرفته است.
اهمیت این گفت‌وگوها در آن است که مخاطب با یک روایت تک‌منبعی مواجه نیست. خاطرات همسر علامه، شاگردان و نزدیکان او از زوایای مختلف به یک شخصیت تاریخی نگاه می‌کنند و امکان مقایسه و سنجش روایت‌ها را فراهم می‌آورند.
علاوه بر این، خاطرات نجمه‌سادات طباطبایی، دختر علامه و همسر شهید قدوسی، و روایت‌های محمدحسین قدوسی و نفیسه قدوسی، از دیگر بخش‌های قابل توجه این مجموعه است.
این ترکیب منابع، به کتاب کمک می‌کند تا از سطح یک بحث نظری فراتر برود و به سراغ زندگی واقعی و روابط انسانی علامه برود؛ جایی که رفتارها و تصمیم‌های روزمره می‌توانند در کنار اسناد و نوشته‌ها، تصویر دقیق‌تری از شخصیت او ارائه دهند.
البته تاریخ شفاهی به معنای پذیرش بی‌چون‌وچرای هر خاطره نیست. ارزش این روش زمانی آشکار می‌شود که روایت‌ها با یکدیگر و با اسناد مکتوب سنجیده شوند. اهمیت کتاب نیز در همین تلاش برای کنار هم قرار دادن منابع مختلف و رسیدن به تصویری مستندتر از یک مسئله تاریخی است.
از خاطرات تا اسناد؛ فراتر از یک مجموعه مصاحبه
آنچه «ماجرای علامه و انقلاب» را از یک مجموعه معمولی خاطرات متمایز می‌کند، توجه به اسناد و پیوست‌های پژوهشی در کنار مصاحبه‌هاست.
در جلد نخست، چهار پیوست مهم در نظر گرفته شده که از جمله آنها می‌توان به خاطرات اعضای خانواده علامه و بخش‌هایی درباره دیدگاه‌های سیاسی او اشاره کرد.
به‌ویژه بخش مربوط به تشکیل حکومت اسلامی در اندیشه علامه، سال‌های اوج مبارزه و بررسی برخی دیدگاه‌ها و شبهات، برای مخاطبی که می‌خواهد فراتر از نقل خاطرات به شناخت مبانی فکری علامه برسد، اهمیت دارد.
این بخش‌ها از آن جهت ارزشمندند که مسئله نسبت علامه و انقلاب را صرفاً به چند ملاقات، نامه یا خاطره محدود نمی‌کنند. برای فهم دیدگاه سیاسی یک متفکر، باید مبانی نظری او را نیز شناخت.
آیا علامه درباره حکومت اسلامی اندیشه‌ای مشخص داشت؟ نسبت او با مسئله قیام و اصلاح اجتماعی چه بود؟ آیا می‌توان میان مبانی فکری او و نهضت امام خمینی(ره) پیوندی برقرار کرد؟
این پرسش‌ها به ما یادآوری می‌کنند که شناخت یک شخصیت فکری، بدون بررسی منظومه اندیشه‌اش ممکن نیست.
دو جلد برای بازخوانی یک مسئله تاریخی
انتخاب قالب دو جلدی برای این اثر نیز قابل توجه است. موضوعی که نویسندگان انتخاب کرده‌اند، با یک روایت کوتاه یا چند خاطره پراکنده به پایان نمی‌رسد. بازسازی نسبت علامه طباطبایی با انقلاب، نیازمند شنیدن روایت‌های متعدد، بررسی اسناد، مقایسه دیدگاه‌ها و پاسخ به شبهات تاریخی است.
جلد نخست با عنوان فرعی «تقابل یا حمایت؟» مسئله اصلی را پیش روی مخاطب قرار می‌دهد و با بهره‌گیری از مصاحبه‌ها و مستندات، زمینه بحث را فراهم می‌کند. انتشار جلد دوم در دی‌ماه ۱۴۰۲ نیز ادامه این پروژه تاریخ شفاهی را به مجموعه افزود.
در واقع، مخاطب با دو کتاب مستقل و بی‌ارتباط مواجه نیست؛ بلکه با یک پروژه پژوهشی روبه‌روست که تلاش دارد یک مسئله تاریخی را از زوایای مختلف بررسی کند.
این نکته در روزگاری که بسیاری از آثار تاریخی به سرعت و با اتکا به چند روایت محدود منتشر می‌شوند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. پژوهش درباره شخصیت‌هایی مانند علامه طباطبایی، به حوصله، دقت و مراجعه به منابع متعدد نیاز دارد؛ چراکه هر برداشت نادرست از اندیشه و مواضع چنین شخصیتی می‌تواند درک نسل‌های بعد از تاریخ فکری ایران را تحت تأثیر قرار دهد.
چرا این کتاب برای امروز اهمیت دارد؟
شاید پرسیده شود که بازخوانی نسبت علامه طباطبایی با انقلاب اسلامی، پس از گذشت چند دهه از پیروزی انقلاب، چه ضرورتی دارد؟
پاسخ را باید در اهمیت تاریخ‌نگاری منصفانه جست‌وجو کرد.
جامعه‌ای که گذشته خود را نشناسد، در برابر روایت‌های ناقص و گزینشی آسیب‌پذیر خواهد بود. تاریخ تنها مجموعه‌ای از اتفاقات گذشته نیست؛ بخش مهمی از هویت فکری و فرهنگی جامعه را شکل می‌دهد.
علامه طباطبایی نیز از شخصیت‌هایی است که جایگاه علمی و معنوی او در تاریخ معاصر ایران انکارناپذیر است. بنابراین شناخت دقیق‌تر مواضع او درباره تحولات سیاسی زمانه‌اش، نه فقط برای علاقه‌مندان به تاریخ انقلاب، بلکه برای پژوهشگران اندیشه اسلامی و دانشجویان تاریخ و علوم سیاسی نیز اهمیت دارد.
از سوی دیگر، این کتاب می‌تواند تلنگری به یک عادت نادرست در مواجهه با تاریخ باشد: اینکه به جای مراجعه به اسناد و شنیدن روایت شاهدان، به جملات مشهور و برداشت‌های تکرارشده اکتفا کنیم.
اگر قرار است شخصیت‌های بزرگ تاریخ را به نسل جوان معرفی کنیم، باید اجازه دهیم آنها با تمام ابعاد شخصیتی‌شان شناخته شوند؛ نه اینکه بخشی از زندگی و اندیشه آنها برجسته و بخش دیگر نادیده گرفته شود.
تاریخ را نمی‌توان با یک جمله نوشت
«ماجرای علامه و انقلاب» را باید تلاشی برای بازگرداندن یک مسئله تاریخی به مسیر پژوهش دانست. مسئله‌ای که در طول سال‌ها گاه با نقل‌های شفاهی، برداشت‌های سیاسی و قضاوت‌های شتاب‌زده همراه شده و اکنون نیازمند بازخوانی دقیق‌تر است.
اهمیت این مجموعه صرفاً در دفاع از یک شخصیت تاریخی یا پاسخ به یک شبهه خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در یادآوری ضرورت روش‌مندی در تاریخ‌نگاری است. اینکه پیش از قضاوت درباره یک عالم، باید آثارش را خواند، شاگردان و نزدیکانش را شنید، اسناد را بررسی کرد و میان واقعیت تاریخی و برداشت‌های بعدی تفاوت گذاشت.
شاید مهم‌ترین پرسشی که این دو جلد پیش روی مخاطب قرار می‌دهند، فراتر از عنوان کتاب باشد: آیا ما علامه طباطبایی را آن‌گونه که واقعاً بود می‌شناسیم یا تصویری را پذیرفته‌ایم که در طول زمان از او ساخته شده است؟
در نهایت، ارزش چنین پژوهشی در آن است که مخاطب را به جای پذیرش یک پاسخ آماده، به جست‌وجوی حقیقت تاریخی دعوت می‌کند.
علامه طباطبایی از سرمایه‌های بزرگ علمی و معنوی تاریخ معاصر ایران است. شناخت او نیز نباید قربانی روایت‌های ناقص و قضاوت‌های عجولانه شود. «ماجرای علامه و انقلاب» تلاشی برای پر کردن بخشی از همین خلأ است؛ تلاشی که یادآوری می‌کند تاریخ را نمی‌توان با یک جمله نوشت و درباره یک شخصیت بزرگ، بدون شنیدن همه روایت‌ها به داوری نشست.
مجموعه دو جلدی «تاریخ شفاهی ماجرای علامه و انقلاب؛ تقابل یا حمایت؟» نوشته مشترک وحید خضاب و رضا اکبری‌آهنگر از سوی انتشارات شهید کاظمی منتشر شده است.
