به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ «بزرگترها بهتر میدانند»؛ این جمله برای بسیاری از کودکان آشناست. از انتخاب لباس و رشته تحصیلی گرفته تا برنامههای تفریحی، محل زندگی و حتی روابط اجتماعی، تصمیمهایی وجود دارد که مستقیماً بر زندگی کودکان تأثیر میگذارد، اما معمولاً بدون مشارکت آنها گرفته میشود. در چنین شرایطی، کودک بیشتر از آنکه عضوی صاحبنظر در خانواده باشد، فردی تلقی میشود که باید از تصمیمهای بزرگترها پیروی کند.
البته مسئولیت والدین در مراقبت، تربیت و تصمیمگیری برای فرزندان قابل انکار نیست، اما این مسئولیت به معنای نادیده گرفتن دیدگاه و خواستههای کودکان نیست. مشارکت دادن کودک در تصمیمهای متناسب با سن و میزان رشد او، علاوه بر احترام به شخصیتش، فرصتی برای یادگیری مسئولیتپذیری، تقویت اعتمادبهنفس و تمرین مهارت گفتوگو فراهم میکند.
کودک؛ عضوی از خانواده یا صرفاً تابع تصمیم والدین؟
یکی از نخستین محیطهایی که کودکان میتوانند در آن مشارکت در تصمیمگیری را تجربه کنند، خانواده است. انتخاب مقصد سفر، برنامه تفریح آخر هفته، خرید وسایل مورد نیاز، تنظیم برنامه روزانه و حتی تصمیم درباره برخی فعالیتهای آموزشی، فرصتهایی هستند که والدین میتوانند از طریق آنها به فرزندان خود امکان اظهارنظر بدهند.
با این حال، در برخی خانوادهها مشارکت کودک با بیتجربگی او توجیه نمیشود و حتی بیان نظر متفاوت از سوی فرزند، گاهی بهعنوان نافرمانی یا بیاحترامی تلقی میشود. این نگاه باعث میشود کودک بهتدریج از بیان خواستههای خود فاصله بگیرد یا تصور کند نظرش در تصمیمهای مهم خانواده اهمیتی ندارد.
در مقابل، مشارکت دادن کودکان به معنای واگذاری تمام مسئولیتها به آنها نیست. والدین همچنان مسئول تصمیمهای نهایی و تأمین مصلحت فرزندان هستند، اما میتوانند پیش از تصمیمگیری، نظر کودک را بشنوند، دلایل خود را توضیح دهند و در موارد مناسب، خواسته او را در تصمیم نهایی لحاظ کنند.
حق شنیده شدن؛ حقی که در پیماننامه حقوق کودک به رسمیت شناخته شده است
مشارکت کودکان تنها یک توصیه تربیتی نیست، بلکه در اسناد بینالمللی حقوق کودک نیز مورد توجه قرار گرفته است. ماده ۱۲ پیماننامه حقوق کودک تصریح میکند کودکانی که توانایی شکل دادن به دیدگاههای خود را دارند، حق دارند آزادانه نظراتشان را در تمام موضوعات مرتبط با زندگی خود بیان کنند و متناسب با سن و میزان رشد فکری آنها به این نظرات اهمیت داده شود.
بر اساس همین ماده، کودکان باید در مراحل دادرسیهای قضایی و اجرایی مرتبط با خود نیز فرصت اظهارنظر داشته باشند.
این اصل به معنای آن نیست که هر خواسته کودک باید بدون بررسی پذیرفته شود، بلکه تأکید میکند تصمیمگیری درباره کودکان نباید بدون شنیدن و در نظر گرفتن دیدگاه آنها صورت بگیرد. به بیان دیگر، بزرگسالان میتوانند تصمیم نهایی را اتخاذ کنند، اما نمیتوانند حق اظهارنظر کودک را نادیده بگیرند.
مدرسه؛ فرصتی برای تمرین مشارکت اجتماعی
پس از خانواده، مدرسه یکی از مهمترین محیطهایی است که کودکان در آن با زندگی جمعی، مسئولیتپذیری و تصمیمگیری گروهی آشنا میشوند. با این حال، در بسیاری از محیطهای آموزشی، دانشآموزان بیشتر دریافتکننده برنامهها و دستورالعملها هستند و کمتر در طراحی و ارزیابی فعالیتهای مدرسه مشارکت میکنند.
انتخاب موضوع فعالیتهای فرهنگی، برنامههای فوقبرنامه، قوانین مرتبط با نظم کلاس، فعالیتهای گروهی و حتی شیوههای بهبود محیط مدرسه، از جمله موضوعاتی است که میتوان متناسب با سن دانشآموزان، امکان مشارکت آنها را فراهم کرد.
شوراهای دانشآموزی نیز از جمله ظرفیتهایی هستند که میتوانند زمینه حضور و اظهارنظر دانشآموزان را در محیط آموزشی فراهم کنند. با این حال، اثربخشی چنین ساختارهایی زمانی مشخص میشود که نظرات دانشآموزان صرفاً در حد بیان پیشنهاد باقی نماند و مسئولان مدرسه برای بررسی و پیگیری آنها سازوکار مشخصی داشته باشند.
اگر دانشآموز در مدرسه تنها به اجرای دستورها عادت کند و فرصت گفتوگو، انتخاب و مشارکت نداشته باشد، نمیتوان انتظار داشت در آینده بهراحتی مسئولیتهای اجتماعی را بپذیرد و در مسائل جمعی نقش فعال ایفا کند.
از خانواده تا شهر؛ سهم کودکان در تصمیمهای اجتماعی
مشارکت کودکان نباید به محیط خانه و مدرسه محدود شود. فضای شهری، امکانات تفریحی، پارکها، کتابخانهها، حملونقل عمومی و محیطهای فرهنگی نیز بخشی از زندگی روزمره کودکان هستند و تصمیمگیری درباره آنها بر کیفیت زندگی این گروه تأثیر مستقیم دارد.
برای مثال، طراحی فضاهای بازی، ایمنی مسیرهای رفتوآمد دانشآموزان، دسترسی به امکانات فرهنگی و ورزشی و ایجاد محیطهای مناسب برای اوقات فراغت، از موضوعاتی هستند که میتوان دیدگاه کودکان را نیز درباره آنها دریافت کرد.
در همین زمینه، یونیسف در چارچوب ابتکار «شهرهای دوستدار کودک» بر مشارکت کودکان و نوجوانان در تصمیمهایی که زندگی آنها را تحت تأثیر قرار میدهد تأکید کرده است. در این رویکرد، مشارکت کودکان یکی از اصول اساسی برنامهریزی و اجرای طرحهای شهری در سطح محلی به شمار میرود.
این مشارکت میتواند از طریق گفتوگو با کودکان، نظرسنجیهای متناسب با سن، تشکیل گروههای مشورتی و فراهم کردن فرصت حضور آنها در برنامهریزیهای اجتماعی دنبال شود.
وقتی نظر کودکان در تصمیمهای مهم نادیده گرفته میشود
نادیده گرفتن دیدگاه کودکان در تصمیمهای مرتبط با زندگی آنها، در برخی موقعیتها پیامدهای جدیتری نیز دارد. برای نمونه، در موضوعاتی مانند انتخاب رشته تحصیلی، تغییر مدرسه، جابهجایی محل زندگی، اختلافات خانوادگی و تعیین وضعیت حضانت، نظر کودک میتواند اطلاعات مهمی درباره نیازها، احساسات و شرایط واقعی او در اختیار تصمیمگیرندگان قرار دهد.
یک پژوهش منتشرشده در نشریه حقوق بشر درباره حق مشارکت کودکان در دعاوی حضانت، با تأکید بر کنوانسیون حقوق کودک، سه رویکرد حقمحور، مصلحتمحور و تلفیقی را در این زمینه بررسی کرده است. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که در بسیاری از پروندههای بررسیشده، نظر کودکان در تصمیمگیریهای مربوط به حضانت اخذ نمیشود و رویه قضایی در این زمینه با پراکندگی مواجه است.
این موضوع نشان میدهد که شنیدن صدای کودک باید فراتر از یک توصیه اخلاقی باشد و در فرایندهای آموزشی، خانوادگی، اجتماعی و حقوقی نیز مورد توجه قرار گیرد.
مشارکت؛ از شنیدن تا اثرگذاری
یکی از تفاوتهای مهم میان شنیدن صدای کودکان و مشارکت واقعی آنها، میزان تأثیرگذاری نظرشان بر تصمیم نهایی است. گاهی از کودک درباره موضوعی سؤال میشود، اما نظر او هیچ جایگاهی در تصمیمگیری ندارد. چنین وضعیتی را نمیتوان مشارکت مؤثر دانست.
مشارکت واقعی زمانی شکل میگیرد که کودک بداند نظرش شنیده شده، دلایل موافقت یا مخالفت بزرگسالان برای او توضیح داده میشود و در موضوعات متناسب با سن و تواناییاش امکان اثرگذاری دارد.
در این مسیر، آموزش والدین و مربیان درباره شیوه گفتوگو با کودکان، تقویت فرهنگ احترام به دیدگاههای متفاوت و ایجاد فرصتهای واقعی برای حضور کودکان در تصمیمهای جمعی اهمیت دارد.
روز جهانی کودک میتواند فرصتی برای بازنگری در جایگاه کودکان در خانواده و جامعه باشد؛ کودکانی که تنها دریافتکننده تصمیمهای بزرگسالان نیستند، بلکه زندگی امروز و آینده آنها به همین تصمیمها گره خورده است. توجه به صدای کودکان، به معنای کنار گذاشتن مسئولیت بزرگسالان نیست؛ بلکه به معنای پذیرفتن این واقعیت است که کودکان نیز حق دارند درباره زندگی خود نظر بدهند و متناسب با تواناییهایشان در ساختن محیط پیرامون خود سهم داشته باشند.



