به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ طاهره صفارزاده، شاعر، نویسنده، مترجم و قرآنپژوه برجسته معاصر، در ۲۷ آبان ۱۳۱۵ در سیرجان دیده به جهان گشود.
او را میتوان یکی از چهرههای کمنظیر فرهنگ ایرانی در نیم قرن اخیر دانست که مسیر زندگیاش از یک سو با شعر و ادبیات و از سوی دیگر با قرآن و ترجمه گره خورد و در نهایت به یکی از ماندگارترین چهرههای قرآنی و ادبی ایران تبدیل شد.
سالهای نخستین؛ پرورش در دامان ادبیات و قرآن
صفارزاده، در خانوادهای اهل فرهنگ و ادب پرورش یافت. نیاکان او از بزرگان کرمان و عموماً اهل زهد و سلوک عرفانی بودند.
جدش حاج اسماعیل جهرمی، از چهره های شاخص بود و مکتب قرآن داشت. مادربزرگ او، بیبی مرصع، زنی شاعرپیشه و چشمپزشک بود و پدرش، وکیلی بود که بیشتر به موکلین بیبضاعت خدمت میکرد.
این بانوی فرهیخته در پنجسالگی پدر و مادر خود را از دست داد و تحت سرپرستی مادربزرگش در کرمان پرورش یافت.
در 6 سالگی به مکتب رفت و تجوید، قرائت و حفظ قرآن را نزد ملاباجی آموخت و تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در کرمان گذراند و در یازدهسالگی بخشی از دیوان حافظ را حفظ کرد.
نخستین شعر خود را در سیزدهسالگی سرود و اولین جایزه شعر خود را که یک جلد دیوان جامی بود، در دوره دبیرستان و به پیشنهاد دکتر باستانی پاریزی دریافت کرد.

تحصیلات دانشگاهی؛ از شیراز تا آیووا
صفارزاده، تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته زبان و ادبیات انگلیسی دنبال کرد و در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری در ایران، انگلستان و آمریکا ادامه تحصیل داد.
او در دانشگاه آیووا در گروه نویسندگان بینالمللی پذیرفته شد و موفق به کسب درجه MFA شد؛ مدرکی مستقل که به نویسندگان و هنرمندانی که داوطلب تدریس در دانشگاه باشند اعطا میشود.
او پس از بازگشت به ایران، در سال ۱۳۴۹ در دانشگاه شهید بهشتی استخدام شد و به عنوان پایهگذار آموزش ترجمه به عنوان یک علم در دانشگاههای ایران و برگزارکننده نخستین نقد علمی ترجمه در این دانشگاهها شناخته شد.
شعر طنین؛ نظریهای تازه در شعر معاصر
صفارزاده، در حوزه شعر نیز چهرهای نوآور بود. او با تکیه بر مطالعات و تحقیقات ادبی خود، زبان و سبک جدیدی از شعر را با عنوان «شعر طنین» به جامعه ادبی کشور معرفی کرد.
شعر طنین را میتوان گونهای از شعر مقاومت با درونمایه دینی در قالبی جدید دانست.
صفارزاده کلیت نظریه خود را در این عبارت گنجانده است: «طنین حرکتی است که حرف من در ذهن خواننده را آغاز می کند».
از او بیش از ۱۴ مجموعه شعر منتشر شده است که از میان آنها میتوان به «رهگذر مهتاب»، «چتر سرخ»، «طنین در دلتا»، «سد و بازوان»، «سفر پنجم»، «حرکت و دیروز»، «بیعت با بیداری»، «مردان منحنی» و «دیدار با صبح» اشاره کرد.
شاهکار زندگی؛ ترجمه قرآن حکیم
بدون شک مهمترین و ماندگارترین اثر طاهره صفارزاده، ترجمه قرآن کریم به دو زبان فارسی و انگلیسی است.
کتاب «قرآن حکیم» حاصل ۲۷ سال مطالعه و پژوهش او بر قرآن مجید توصیف شده است. او در موخره ترجمه خود میگوید: در این ترجمه تمام تلاش خود را به کار بسته تا ترجمهای قابل فهم ارائه دهد و معتقد بود فن ترجمه در کشور ما هنوز یک هنر ذوقی است و به همین دلیل احتمال دارد اشکالاتی در این ترجمه باشد که در چاپهای بعدی اصلاح خواهد شد.
صفارزاده در سالهای پایانی عمر روزانه ساعتهای طولانی را صرف کار ترجمه قرآن میکرد و چنان در این کار غرق بود که به گفته یکی از نزدیکانش، گاه برای صرفهجویی در وقت، چند روز پشت سر هم یک نوع غذا میخورد.

افتخارات و میراث ماندگار
تلاشهای صفارزاده در عرصههای علمی، ادبی و قرآنی از سوی نهادهای داخلی و بینالمللی مورد تقدیر قرار گرفت.
او در سال ۱۳۶۷ در فستیوال بینالمللی شعر «داکا» به عنوان یکی از پنج عضو بنیانگذار کمیته ترجمه آسیا برگزیده شد و در سال ۱۳۷۱ از سوی وزارت علوم و آموزش عالی به عنوان «استاد نمونه» معرفی شد. در سال ۱۳۸۰ نیز پس از انتشار ترجمه قرآن کریم، عنوان «خادمالقرآن» به او اعطا شد.
در سطح بینالمللی نیز در سال ۲۰۰۶ میلادی از سوی انجمن نویسندگان آفریقا و آسیا در مصر به عنوان شاعر مبارز و زن نخبه و دانشمند مسلمان برگزیده شد.
طاهره صفارزاده در آبان ۱۳۸۷ و در سن ۷۲ سالگی درگذشت. او پس از انقلاب اسلامی از سوی همکاران خود در دانشگاه شهید بهشتی به عنوان رئیس دانشگاه و رئیس دانشکده ادبیات انتخاب شده بود و همزمان با سرپرستی دانشکده ادبیات، طرح بازآموزی دبیران را به اجرا درآورد.
به سرپرستی او برای نخستین بار برای کلیه رشتههای عملی دانشگاهها کتاب به زبانهای انگلیسی، فرانسه، آلمانی و روسی تألیف شد.
میراث صفارزاده مجموعهای از شعرهای نوآورانه، ترجمهای ماندگار از قرآن به دو زبان زنده دنیا و نسلی از دانشآموختگان ترجمه زنده است.
او خود بزرگترین مشغله ذهنیاش را استقلال مملکت توصیف کرده بود و بر این باور بود که بخشی از این استقلال بیشک به فراگیری زبان علم بستگی دارد.
نام او به عنوان بانویی که شعر و قرآن را به هم پیوند زد، در تاریخ فرهنگ و ادب این سرزمین جاودانه شده است.
صفارزاده، علاوه بر شعر و ترجمه قرآن، آثار دیگری نیز در حوزه ترجمه و پژوهش از خود به یادگار گذاشت.
ترجمه «نهجالبلاغه» و تألیف آثاری چون «اصول و مبانی ترجمه» از جمله کارهای اوست.
او در حوزه ترجمه، نظریهای مبتنی بر آموزش علمی ترجمه ارائه کرد و سالها در دانشگاه شهید بهشتی این درس را تدریس کرد.
بسیاری از دانشآموختگان رشته ترجمه در ایران، او را بنیانگذار آموزش آکادمیک ترجمه در کشور میدانند.
صفارزاده همچنین در حوزه نقد ترجمه، نخستین درس نقد علمی ترجمه را در دانشگاههای ایران ارائه داد و در همین چارچوب، معیارهایی برای ارزیابی ترجمه متون دینی و ادبی تدوین کرد.
در سالهای فعالیت، آثار صفارزاده بازتاب گستردهای در محافل ادبی و دانشگاهی یافت و مجموعه شعرهای او بارها تجدید چاپ شد و برخی از اشعارش در کتابهای درسی و منابع دانشگاهی مورد توجه قرار گرفت.
او در کنار فعالیتهای علمی، در همایشهای بینالمللی نیز حضور داشت و از سوی نهادهای فرهنگی کشورهای مختلف مورد تقدیر قرار گرفت.
یکی از وجوه مهم شخصیت او، پیوند میان باورهای دینی و نگاه انتقادی به مسائل اجتماعی بود؛ ویژگیای که در شعرهایش بازتاب روشنی دارد.
صفارزاده معتقد بود شاعر باید نسبت به سرنوشت جامعه خود مسئول باشد و شعر را نه سرگرمی، بلکه ابزاری برای بیداری و آگاهی میدانست.
طاهره صفارزاده نماد یک بانوی اصیل و فرهیخته بود
مهری مویّد محسنی، نویسنده و پژوهشگر فرهنگ عامه سیرجان، در گفتگو با خبرنگار مهر چهرهای از این شاعر و مترجم قرآن ترسیم میکند که کمتر دیده شده است.
او می گوید: خانم صفارزاده یکی از چهره های ماندگار و بی نظیر فرهنگ و ادب ایران زمین است.
به گفته او، صفارزاده برای سیرجانیها تنها یک نام در کتابها و رسانهها نبود؛ او بانوی فرهیخته شهر ما بود که بازگشتش به زادگاه، به تعبیر مویّد محسنی، همهمه آمدن را در شهر انداخته بود و نقل هر مجلس و محفلی شده بود.
مویّد محسنی در تشریح این احساس جمعی، صفارزاده را نه فقط شاعر و مترجم قرآن، بلکه زنی میداند که از دل فرهنگ عامه سیرجان برخاسته و همین پیوند ریشهای، جایگاه او را برای همشهریانش متفاوت کرده است.
او در بخش دیگری از روایت خود، به دشواریهای هماهنگی برنامههای صفارزاده اشاره میکند و می افزاید: با وجود درخواستهای مکرر نهادهای محلی از جمله کتابخانهها برای حضور این چهره، فشردگی برنامهها اجازه نمیداد همه تقاضاها پذیرفته شود.
مویّد محسنی در ادامه، صفارزاده را زنی توصیف میکند که با وجود شهرت جهانی و جایگاه علمی، در برخوردهایش سادگی و صمیمیت را حفظ کرده بود.
او که خود سالها در حوزه فرهنگ عامه سیرجان پژوهش کرده، تأکید میکند که ریشههای فرهنگی مشترک با صفارزاده، گفتگو با او را برایش آسانتر و صمیمیتر میکرده است.
از نگاه مویّد محسنی، صفارزاده نمونهای از زنی بود که توانست از یک شهر کوچک به عرصههای بینالمللی برسد، بیآنکه پیوندش را با زادگاهش قطع کند.
راهی که با رهگذر مهتاب شروع شد
زهرا پورخسروانی، مدرس دانشگاه و منتقد ادبی هم در گفتگو با خبرنگار مهر می گوید: فعالیت ادبی این بانوی اندیشمند سه دوره داشته است.
از نگاه او، صفارزاده در دوره نخست که با «رهگذر مهتاب» آغاز میشود و تا سال ۱۳۴۱ ادامه دارد، هنوز تحت تأثیر شاعران متقدم و معاصر قرار دارد و در قالبهای نیمهسنتی طبعآزمایی میکند، هرچند صبغه دینی اشعارش از همان ابتدا او را از دیگران متمایز میسازد.
پورخسروانی، دوره دوم را از سال ۱۳۴۷ و با انتشار «طنین در دلتا» آغازشده میداند؛ دورانی که به باور او، گرایش به روایت و پیچیدگی زبان، شاخصه اصلی شعر صفارزاده میشود و دفترهای «سد و بازوان» و «سفر پنجم» نیز حاصل همین سلوک ادبی هستند.
او در تحلیل این دوره توضیح میدهد که تشبیه و استعاره محلی از اعراب ندارد و این روایت است که مرکز توجه شاعر قرار میگیرد و ساختار اشعار را شکل میدهد.
به گفته پورخسروانی، شعرهای این دوره از ساختاری پیچیده و ابهامآمیز برخوردارند و شاعر در آنها به جریان سیال ذهن میدان تاختوتاز داده است؛ ویژگیای که به باور او، فضای شعرها را انتزاعی و ذهنی میکند و میتواند به بحران مخاطب دامن بزند.
این منتقد ادبی در ادامه یادآوری میکند که صفارزاده در همین مرحله به نوعی تحت تأثیر تئوریهای ادبی قرار گرفته ، هرچند این تأثیرپذیری ناخودآگاه و ناشی از آشنایی با زبان و ادبیات خارجی بوده است؛ با این حال، پورخسروانی این دوره را تلاشی برای گشودن راهی تازه به سوی خلاقیت و نوآوری ارزیابی میکند؛ تلاشی که به باور او، در مرحله سوم به ثمر مینشیند و محصول آن در دفترهای «بیعت با بیداری» و «دیدار صبح» قابل مشاهده است.



