سیر تجربه گرا شدن علوم غربی در دوران معاصر

خبرنامه دانشجویان ایران: ابراهیم دادجو// از قرن چهارم تا حدود قرن 16­­ میلادی را «قرون وسطی» و بعد از آن را دوران معاصر می­‌گویند. در این مجال می­‌خواهیم فضای علمی- دینی این دو دوره را به اجمال بررسی کنیم.

از قرن چهارم تا حدود قرن ۱۶­­ میلادی را «قرون وسطی» و بعد از آن را دوران معاصر می­‌گویند. در این مجال می‌­خواهیم فضای علمی- دینی این دو دوره را به اجمال بررسی کنیم.

وقتی دین مسیحیت ظهور کرد، مردم زیادی به آن گرویدند اما تا حدود سه قرن، حاکمیت رم باستان آن را نپذیرفت و با آن مبارزه می­‌کرد که در نهایت به صلیب کشیدن مسیح (به تعبیر قرآن کریم: به آسمان رفتن) ختم شد. بعد از سه قرن بود که حکومت این دین را به رسمیت شناخت و شکنجه‌ها و آزار و اذیت مسیحیان را برداشت، اما خود حکومت تا نیم قرن این دین را نپذیرفت، اما بعد از سه قرن و نیم، سرانجام خود حکومت رُم باستان، مسیحیت را به عنوان دین می­‌پذیرد. البته این پذیرفتن نیز به خاطر منفعت خودشان-ونه از سر تسلیم-بود، زیرا می‌­دید اگر نپذیرد، شیرازۀ حکومت رُم باستان از هم می­‌پاشد.

فضای دین مسیحیت فضایی ایمانی است نه عقلانی. حدود ۱۴۰ سال بعد از پذیرش مسیحیت، این آیین، امپراطوری را مجبور می­‌کند که مرکز علمی آتن را به دلیل بحث‌های عقلانی و علمی ببندد. علمای مسیحی در آن زمان به ایران هجرت می­‌کنند. این دانشمندان کسانی بودند که از یونان و یونانی‌­مآبان علم و دانش گرفتند. دانش‌های مهم آن زمان هم عبارت بودند از فلسفه، طب، مکانیک و فیزیک که البته از همۀ این‌ها پخته‌تر و مهم‌تر، دانش فلسفه است. زمانی که این دانشمندان فرار می­‌کنند و به ایران می­‌آیند، ایران جزء یکی از مهم‌ترین مراکز علمی جهان است. پس از این‌که غربیان، دانشمندان خود را از دست دادند، عموم مؤمنان و دین‌داران مسیحی از طریق ایمان با هم ارتباط انسانی پیدا می­کنند و فرقه‌گرایی گسترش پیدا می­کند و به این دلیل که هر کدام خود را حق می‌دانند، جنگ‌های مختلفی هم رخ می‌دهد که در بعضی موارد باعث کشت و کشتارهای فجیع هم می‌­شود.

دین مسیحیت از ابتدا تا قرن یازدهم کاتولیک بود و سپس از کاتولیک، فرقه‌ای جدا شد که ارتدکس نام گرفت و در واقع مسیحیت دارای دو شاخه شد. از حدود قرن شانزده و شروع رنسانس و دوران جدید، دوباره شاخه‌ای از کاتولیک جدا شد و پروتستان نام گرفت. پروتستانی‌ها در واقع کاتولیک بودند که علیه آیین آن زمان کلیسا قیام کردند و تفسیر جدیدی از مسیحیت ارائه دادند که البته این تفسیر جدید، تفسیری لیبرالیستی و سرمایه‌­دارانه است. به این معنی که پروتستان‌ها مایلند که گرایش دین به فقر و قناعت را تغییر و سیمایی از دین ارائه دهند که به لحاظ عقاید سیاسی قائل به مصالحه و مدارا و به لحاظ اقتصادی قائل به این باشد که باید از طبیعت استفادۀ بهینه کنیم.

این در حالی است که در باور مسیحی‌ها این بود که گناه اولیه باعث هبوط ما از بهشت به زمین شده است پس باید در این دنیا خودمان را بسازیم و نباید به فکر دنیا و امور دنیوی باشیم. این قناعت‌ورزی‌ها خلاف آن تفسیری بود که پروتستانی‌ها از دین داشتند، زیرا آن‌ها می­‌گفتند خدا این عالم را آفریده که ما از آن استفاده کنیم برای همین باید به بهترین نحو و بیشترین نحو از آن استفاده کنیم. این عقیده باعث شد که اروپا به تکامل و پیشرفت علمی و صنعتی برسد. در واقع این نوع باور کمک شایانی به اروپا در رسیدن به وضعیت پیشرفتۀ فعلی کرد.

در عالم مسیحیت از قرن چهارم تا قرن دوازده، دین‌گرایان، افلاطونی فکر می­‌کنند؛ یعنی به عالم شهود و مثال اعتقاد دارند و این‌که همه چیز از عالمی دیگر به ما افاضه می­‌شود و ما تحت سیطرۀ آن هستیم و هر آن‌چه از آن عالم تقدیر بشود، به دست ما قابل تغییر نیست و همه چیز را باید به دست عالم الهی سپرد. تا قرن دوازده، مسیحیتِ غرب به علت فرار دانشمندان به سمت ایران، با ارسطو و فلسفه و علم او آشنایی چندانی ندارد. در حدود قرن سوم تا ششم قمری که برابر است با قرن هفتم تا دوازدهم میلادی، ایران مهم‌ترین مرکز علم در عالم می­‌شود.