سوال: یکی از اولویت های اقتصادی کشور، ایجاد شفافیت اطلاعات در حوزه های مختلف اعم از مالیات، ارز، کالا، مسکن و ... است. بدون شفافیت اطلاعات امکان برنامه ریزی در اقتصاد سلب شده و فساد و رانت افزایش می یابد. به نظر شما، موانع ایجاد شفافیت اطلاعات در کشور چیست و چه راهکارهایی جهت تسریع در این روند پیشنهاد می کنید؟
پاسخ ها:
1. به نظرم نبود شفافیت اطلاعات در کشور سه ریشه اصلی دارد، اول انکه بعضی از مسئولین داری منافعی هستند پس نمی خواهند اطلاعات شفاف شود، دوم انکه شفاف سازی نیاز به زیر ساخت هایی دارد که در کشور به درستی موجود نیست و سوم انکه درک درستی از فواید شفاف سازی در جامعه و دولت وجود ندارد به طوری که فکر می کنند شفاف سازی باعث از بین رفتن امنیت و مصلحت کشور می شود. راه کاری که بعضی از کشور ها پیشرفته دنبال کرده اند می تواند راه کار خوبی برای شفاف سازی باشد از جمله این راهکار ها می توان به تاسیس نهاد یا وزارت خانه ای با عنوان دولت باز (open government) اشاره کرد که به دنبال نشر اطلاعات و بیان دلیل تصویب قوانین و ... در این کشور هاست/ سجاد وکیلی – دانشجوی ارشد سیستم های اقتصادی اجتماعی دانشگاه علم و صنعت
2. مشکل اصلی در شفافیت اطلاعات درگام اول عدم وجود سیستم جامع اطلاعاتی و وجود سیستم مناسب آمارگیریست. در ثانی مشکل دوم عدم شفافیت ارائه اطلاعات درست و دقیق وجود ذی نفعانی است که از نا آگاهی های عوام استفاده می کنند. بهترین راهکار به نظر بنده٬ ایجاد یک نهاد آماری اطلاعاتی کاملاً مستقل در کشور است که به طور متناوب اطلاعات را در یک پرتال ارائه دهد./ سید شهاب الدین شاه ابراهیمی- دانشگاه علم و صنعت- رشته سیستم های اقتصادی اجتماعی
3. این که شفافیت اطلاعات از ضروریترین اولویت های اقتصاد کشور است، صحیح است. چون زمانی می توانیم نقاط ضعف و قوت اقتصاد خود رابشناسیم و با توجه به مزیت ها و نیازهای اقتصاد برنامه ریزی کنیم که پایش مناسبی از وضعیت فعلی داشته باشیم. به نظرم در مسئله ی شفافیت اقتصادی، چون اجرای راه حل هایی که مطرح میشود به طور گسترده به خود مردم برمیگردد، لذا نیاز به همت جهادی و اغنای افکار عمومی و حرکت جمعی می باشد که به طبع ممکن است مخالفت ها و نارضایتی هایی را چه به صورت کارشکنی (از سوی افرادی که منافعشان با خطر مواجه شده) و چه از سوی مردم رخ دهد. که این برای دولت ها یک ریسک محسوب می شود، پس لازم است قاطبه ی دولتمردان آنقدر به محتوای طرح اطمینان داشته باشند، که این ریسک را پذیرفته و مصمم شوند به راضی کردن و همراه نمودن مردم. از طرفی به نظرم نوع راه حل های ارائه شده اگرچه در نگاه اول بدیهی به نظر می رسد، اما نیاز به کار کارشناسی دقیقی از سوی مجموعه ای از کارشناسان دارد. به نظرم شفافیت اطلاعات قطعا جزو دغدغه های همه ی وزرا بوده ولی، مشکل آنها نداشتن مرجع قابل اعتماد برای تهیه ی چنین راهکارهایی است. در این راستا میتوان با تعامل وزیران و همچنین با استفاده از ظرفیت رسانه، مجموعه های تخصصی متشکل از کارشناسان دلسوز دراین زمینه شکل داد و اجرای نتایج به دست آمده را مطالبه و پیگیری نمود.به نظرم اگر از ابتدای شکل گیری چنین حرکتی بتوان به دور از فضای سیاسی پای مسئولین (شخصیت حقوقی)را نیز به ماجرا باز کرد( و به نوعی هندونه زیر بغلشون گذاشت) احتمال اجرای موفقیت آمیز طرح ها بیشترخواهد بود./ محمد حسنی_کارشناسی مکانیک علم و صنعت ایران
4. در مورد موضوع بحث بنظر میرسد جدای از عدم انتشار یا در دسترس قرار نگذاشتن اطلاعات موضوع اصلی نبود اطلاعات است. حال سوالی که پیش میاید این است که چرا اطلاعات نیست و با توجه به گسترش it هنوز با ان مشکل داریم. اولین بحث پیرامون انگیزه تولید و انتشار اطلاعات است. همانگونه که اطلاع دارید یکی از حوزه هایی که شکست بازار اتفاق می افتد در امار و اطلاعات است چرا که صرف تولید اطلاعات هزینه زاست که درامدی از ان حاصل نمیشود بلکه تنها از تحلیل و بررسی های بعدی ان است که ارزش افزوده ای میتوان ایجاد کرد و در در نتیجه یکی از مواردی که دولت باید در ان ورود کند همین امار و اطلاعات است. حال نکته این است که چگونه امار و اطلاعاتی که انگیزه ای برای انتشار ان نیست، به یکی از پرانگیزه ترین موارد تبدیل شود!
در مطالعه اخیری که در موضوع مالیات داشتم یکی از اصلی ترین موضوعات مالیات و اهداف ان شفاف سازی بود. برای مثال در استرالیا هرکسی ( چه اشخاص حقیقی چه حقوقی) دارای یک کد به نام Tax File number)) است که برای هرگونه تراکنشی یا واریز وجهی باید این کد به پردازنده وجه اعلام شود و پرداخت کننده باید گزارش پرداخت خود را به سازمان مالیات ارایه نماید. حال اگر وجهی بدون اعلام این کد منتقل شود این مبلغ مشمول مالیات تکلیفی با حداکثر نرخ ممکن می شود!
برای مثال سود بانکی به عنوان درامد مالیاتی افراد محاسبه می شود و افراد در زمان افتتاح حساب باید کد مالیاتی خود را اعلام کنند. ولی اگر این کد اعلام نشود در زمان واریز سود حساب، ۴۷% از ان به عنوان مالیات کسر می شود! این موضوع در سایر موارد نیز به طریق مشابه است. ( البته در صورتی که پس از ان فرد اقدام به ارایه کد خود نمایند امکان بازگشت مالیات کسر شده وجود دارد) - مثال های مشابه بسیاری در موضوعات مختلف وجود دارد.
مخصوصا در حوزه انتقالات بین المللی به همین طریق با مکانیسمی ساده و جالب افراد تمایل پیدا میکنند که اطلاعات خود را در اختیار دولت قرار دهند. بحث دوم این است حال اگر کسی بخواهد اطلاعات در اختیار دولت و مردم قرار دهد ایا کسی هست که ان اطلاعات رو بگیرد؟ و اگر هست چجور؟ موضوع زیر ساخت چیزی است همه از ان اگاهیم که باید وجود داشته باشد تا بتوان از ان استفاده کرد.
ولی نکته ظریفی در این حوزه وجود دارد که بدون تعریف ان تمامی این مسایل بدون استفاده می شود. با یک مثال در حوزه بیمه مطرح میکنم. بیمه مرکزی در سالهای اخیر اقدام به تاسیس دیتا سنتری به ارزش تقریبی ۲۳ میلیارد کرده است که یکی از بزرگترین هزینه های ممکن در دیتا سنتر بحساب می اید! با ساختارهایی دستوری در این چن ساله بیمه مرکزی شرکت ها را وادار به ارایه انواع اطلاعات بدون حد و مرز حتی مانند رنگ ماشین به این سازمان کرده است.
(و این درحالی است که هیچ اطلاعاتی را به شرکت های بیمه نمیدهد! و تنها گیرنده ان است) ولی نکته جالب ان است که اطلاعات ارایه شده شرکت ها دارای تعریف مشترکی نیست و اصولا ادغام و ترکیب این اطلاعات غلط است! یکی از موضوعات تعریف گروه های بیمه ای است! برای مثال یک شرکت ممکن است یک پوشش بیمه ای را در گروه مهندسی و شرکت دیگر همین پوشش را در گروه مسیولیت بیاورد! حال بنظر شما امکان مقایسه بین شرکتی در گروه های مختلف وجود دارد؟ موضوعی که به ان میخواهم اشاره کنم مربوط به تعاریف و استاندارد در این حوزه است.
ما نهاد خاصی برای تعریف و شناسایی متغییر های مورد نیاز نداریم! شناسایی به این معنی است که ما باید قبل از هر چیز ببینیم که واقعا چه اطلاعاتی لازم داریم و برای چه کاری می خواهیم و چه فایده ای برای ما دارد. چون که صرف تولید اطلاعات کارساز نیست! برای مثال قطر لاستیک های خودروهای عبوری از یک خیابان با توجه به هزینه تولید ان چه فایده ای دارد؟ پس در مرحله اول باید بیندیشیم که در اقتصاد ما چه اطلاعاتی کاربزدی و نیازمند است.
مخصوصا اطلاعاتی که لازم است تا با سایر بنگاهها در اشتراک قرار گیرد. تعریف نیز به این معنی است که مشخص و مستند باشد که یک متغیر به چه معنی است و در تمام کشور از ان تعریف واحد و مشخص استفاده شود تا امکان تجمیع اطلاعات و تحلیل دقیق ان وجود داشته باشد. در موضوع بیمه ها، بیمه مرکزی علی رغم دریافت اطلاعات از شرکتها، خود توانایی تجمیع این اطلاعتت را ندارد و در انتهای هرسال مجددا از خود شرکت ها میخواهد تا تجمیع اطلاعات خود زا یکجا و مجددا برای این سازمان بفرستند که موجب هزینه برای شرکت ها می شود.
موضوع نهایی نیز کدینگ این اطلاعات است. برای تبادل اطلاعات نیاز به کد های یکسان و مشترک هستیم بطوری که برای هر شهر یک کد انحصاری. برای هر خصیصه کد مشخصی وجو داشته باشد تا بتوان این اطلاعات را به اشتراک گذاشت چون در غیر اینصورت امکان انتقال و استفاده اطلاعات بین سازمان های مختلف وجود ندارد چون هرکس به اطلاعات خود یک کد خاص داده است./ حسین اولیا، ارشد سیستم های اقتصادی موسسه نیاوران
5. در موضوع عدم شفافیت چند نکته حائز اهمیت وجود دارد: 1. منافع نهادهای بسیار کمی با شفافیت تامین میشود و از سوی مقابل فساد، گروههایی بسیاری را منتفع میسازد. برای مثال نهادی مثل سازمان امور مالیاتی که باید مروج شفافیت باشد، در اقدامی عجیب با صنف طلافروشان تبانی میکند و آنها در ازای شفاف نشدن حسابهایشان حاضر به پرداخت مالیات مد نظر سازمان میشوند. 2. برخورد سیاسی با این مسئله در همه جریان ها دیده میشود. جریان راست سنتی فساد مهدی هاشمی و کرباسچی و کمکهای مالی جزایری به ستاد کروبی را سردست میگیرد و از خطاهای ناطق نوری چشم پوشی میکند. پایداریها به زنگنه و ناطق میپردازند و اطرافیان احمدینژاد را نادیده میگیرند. جریان اصلاحات نیز به فسادهای یاران احمدینژاد بها میدهد و کارنامه سیاه خود را مرور نمی کند. به نظر میرسد جدا شدن از نگاه سیاسی اولین اقدام لازم جهت ایجاد شفافیت است. 3. از جمله مشکلات اساسی در مسیر عدم ایجاد شفافیت، این است که همه از همه موارد و اصطلاحا آتوهایی دارند. به قول یکی از رجال سیاسی، ساز و کار اداره کشور مانند حمامی شده است که هر کس لنگ نفر کناری را نگه داشته است و لذا هیچکس به فکر افشاگری نمیافتد./ مجید فضائلی اقتصاد شهید بهشتی
6. ابتدا باید معنی دقیق شفافیت مشخص شود خود این کلمه لزوما برای همه به طور دقیق شفاف نیست! شاید منظور شما از شفافیت موارد زیر باشد: وجود همه اطلاعات (ناقص نباشد)، صحت اطلاعات (نادرست نباشد)، دردسترس بودن اطلاعات برای همه (رانت ایجاد نکند)، طبقه بندی داشته باشد (امنیت دسترسی و ...)، قابل استفاده برای تصمیم سازی باشد (سطحی فراتر از داده یا اطلاعات داشته باشد)، بروز باشد (کهنه و قدیمی نباشد)، .... و ... برای رسیدن به موارد فوق نیازمند یک سیستم جامع داده امایی و داده کاوی یکپارچه که به دیتابیس های مختلفی همچون دیتابیس سازمان ثبت احوال و بانکها و مرکز امار و اطلاعات سازمانهای قوه های مجریه و مقننه و ...دسترسی انلاین داشته باشد است که پیاده سازی درست و کامل آن چند سال طول می کشد... اما... نکته آن است که در چنین مواردی ما همیشه با یک تولرانس قابل قبول انحراف از موارد فوق مواجه هستیم که برای تصمیم گیریهای استراتژیکی و حتی تاکتیکی کلان کفایت لازم را دارد .. اگر بحث این است که مشکلات اقتصادی و مالی و ... مملکت عمدتا به خاطر عدم شفافیت اطلاعات است تصور بنده اصلا چنین نیست ... اما اگر بحث این است که ما دنبال آن هستیم که شفافیت را بهر حال باید ایجاد کنیم این امری درست است و راه حل از دید بنده مکانیزه کردن کامل سیتستمهای گردش اطلاعات کلیه سازمانهای دولتی و سازمانهای مرتبط و یکپارچه نمودن آنها و بهره گیری از سیستمهای داده کاوی است.. نمونه چنین سیستمی در کشورهای امریکایی و اروپایی پیاده شده و همواره در حال توسعه است گرچه ماهیتا و ذاتا هیچگاه کامل نمی شود و همیشه ضعفهایی دارند/ علی. ارشد کامپیوتر شریف
7. در خصوص موضوع شفافیت بهتر است این موضوع را در کنار حریم شخصی و امنیت اطلاعات بررسی کنیم. در سطح شخصی حریم شخص و در سطح جامعه و کشوری امنیت اطلاعت بسیار مهم هستند. قانون شفافیت بهترین راهکار میباشد. تا زمانی قانونی در این خصوص نباشه ضمانت اجرایی شفافیت زیر سوال. اگر قانونی در این خصوص تدوین بشه. شاید ذیل نظر وزارتخانههایی مثل اطلاعات و مخابرات بشه سازوکاری برای این موضوع در نظر گرفت. شفافیت در چه حد؟ در چه مقطع زمانی؟ میزان دسترسی عموم؟ چگونگی جمع آوری اطلاعات؟ صحت اطلاعات؟ مرجع ذیصلاح تایید صحت اطلاعات؟ مزایا و معایب ارایه هر بخش از اطلاعات در جامعه؟ ما قانونی داریم که در جهت تکمیل پرسشنامه دانشجوی در وزارتخانه ها به جهت افکار سنجی و نشر اطلاعات مربوطه و احیانا استفاده از آن اطلاعات میبایست به تایید برسند. نمیدونم ولی شفافیت خیلی برندست و میتواند تبعات زیادی داشته باشه و استفاده هایی در جهت منفی چه در داخل و چه خارج و معاند و دشمن. شفافیت خوبه ولی شعار نشود و در قبل آن آرامش جامعه به خطر نیافتد. علمای حوزه علمیه باید بررسی کنند ببینند شفافیت از دیدگاه اسلام کجاست. از دید قرآن از دید حضرت علی از دید آمارها و احادیث. این موضوع هم مثل موضوع اقتصاد جهانی wto دو جنبه داره که ما را به مشکلات دچار نکند/ مهریار، صنایع بهره وری، علم و صنعت
8. مهمترین موضوع اولویت در کشور سیستم اشتباه بانکداری است. و برای بوجود آمدن شفافیت اطلاعاتی بایستی سریعتر به سمت سیستم الکترونیکی برویم./ حامد شاطری دانشجوی ارشد مدیریت تکنولوژی علم و صنعت
خاطر نشان می شود در اولین نشست این کرسی آزاد اندیشی مهمترین اولویت اقتصادی کشور مطرح شده بود.
