به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ یوسف نجفی/// دانشگاهها در عصر حاضر از مهمترین مؤلفههای قدرت علمی، فناوری و اقتصادی کشورها به شمار میروند و نقشی تعیینکننده در رقابت جهانی و توسعه فناوری دارند. از این منظر، افت دستهجمعی دانشگاههای ایران در رتبهبندی جهانی QS ۲۰۲۷ را باید هشداری جدی برای نظام آموزش عالی کشور تلقی کرد؛ هشداری که ضرورت بازنگری در سیاستهای آموزش عالی، دیپلماسی علمی و سرمایهگذاری هدفمند در حوزه علم و فناوری را بیش از هر زمان دیگری آشکار میکند.
انتشار نتایج تازهترین رتبهبندی جهانی QS در سال ۲۰۲۷، تصویری نگرانکننده از وضعیت دانشگاههای ایران ارائه میدهد. بر اساس این گزارش، تمامی دانشگاههای ایرانی حاضر در این نظام رتبهبندی با افت جایگاه مواجه شدهاند؛ رخدادی که همزمان با پیشرفت چشمگیر دانشگاههای کشورهای منطقه از جمله عربستان سعودی، امارات متحده عربی و ترکیه، از کاهش قدرت رقابت علمی و بینالمللی ایران حکایت دارد.
بر اساس گزارش، پایگاه بینالمللی سایمگو، رتبه علمی ایران در تولید مقالات از جایگاه پانزدهم جهان در سالهای گذشته، با روندی نزولی به رتبه هجدهم در سال ۲۰۲۵ رسیده است. مسئولان آموزش عالی نیز نسبت به احتمال سقوط کشور به رتبه بیستم جهان در سال ۲۰۲۶ هشدار دادهاند.
جزئیات رتبهبندی QS ۲۰۲۷ نیز ابعاد این روند را بهخوبی نشان میدهد. دانشگاه تهران، بهعنوان برترین دانشگاه کشور، با وجود حفظ رتبه نخست ملی، ۴۵ پله سقوط کرده و از رتبه ۳۲۲ به ۳۶۷ جهان رسیده است. این موضوع فاصله این دانشگاه را با جمع ۳۰۰ دانشگاه برتر جهان افزایش داده است.
وضعیت در سایر دانشگاهها نگرانکنندهتر است. دانشگاه تبریز با افت ۱۰۸ پلهای از رتبه ۵۷۸ به ۶۸۶ سقوط کرده است. دانشگاه شیراز حدود ۹۰ رتبه، دانشگاه فردوسی مشهد حدود ۱۲۵ رتبه و دانشگاههای اصفهان و آزاد اسلامی نیز هر یک نزدیک به ۲۰۰ رتبه افت را تجربه کردهاند؛ بهگونهای که دانشگاه آزاد اسلامی عملاً از جمع ۱۴۰۰ دانشگاه برتر جهان خارج شده است.
در مقابل، کشورهای منطقه مسیر متفاوتی را طی کردهاند. ترکیه با سرمایهگذاری گسترده، ۲۵ دانشگاه را در این رتبهبندی جای داده و دانشگاه فنی استانبول با رتبه ۲۷۹، بهترین جایگاه این کشور را به خود اختصاص داده است. امارات متحده عربی نیز با قرار گرفتن دانشگاه خلیفه در رتبه ۱۴۷ جهان و حضور سه دانشگاه در میان ۳۰۰ دانشگاه برتر، عملکرد موفقی را به نمایش گذاشته است. در مقابل، ایران تنها با ۱۱ دانشگاه در این رتبهبندی حضور دارد که کمترین سهم را در میان کشورهای اصلی منطقه نشان میدهد.
به نظر میرسد این روند نزولی، ریشه در مجموعهای از عوامل ساختاری و سیاستی دارد. حسین سیماییصراف، وزیر علوم، آغاز این روند را از سال ۲۰۲۱ میلادی دانسته و عواملی همچون نبود سهم مشخص پژوهش از تولید ناخالص داخلی، کمبود امکانات آزمایشگاهی و کتابخانهای، کاهش فرصتهای مطالعاتی و ضعف همکاریهای علمی بینالمللی را از دلایل اصلی این وضعیت عنوان کرده است.
از سوی دیگر، شاهین آخوندزاده، معاون تحقیقات وزارت بهداشت، اعلام کرده است که پژوهشگران ایرانی در سال ۲۰۲۶ به دلیل محدودیتها و قطعی اینترنت، عملاً حدود یکسوم سال را از دست دادهاند و همین مسئله میتواند به کاهش حدود ۱۰ هزار مقاله علمی و افت بیشتر جایگاه علمی کشور منجر شود.
این آمارها نشاندهنده شکاف عمیق میان اهداف اسناد بالادستی و واقعیتهای موجود است. بر اساس قانون برنامه هفتم توسعه، ایران باید تا پایان سال ۱۴۰۷ به رتبه چهاردهم علمی جهان دست یابد و دستکم ۲۰ دانشگاه با رتبه زیر ۵۰۰ در نظامهای معتبر بینالمللی داشته باشد. با این حال، بر اساس نتایج QS ۲۰۲۷، در حال حاضر تنها سه دانشگاه کشور شامل دانشگاه تهران، دانشگاه صنعتی شریف و دانشگاه صنعتی امیرکبیر در میان ۵۰۰ دانشگاه برتر جهان قرار دارند؛ در حالی که کشورهای رقیب منطقهای هر یک دستکم شش دانشگاه با رتبه زیر ۵۰۰ دارند.
افت جایگاه دانشگاههای ایران صرفاً یک جابهجایی آماری در نظامهای رتبهبندی جهانی نیست، بلکه نشانهای از کاهش ظرفیت رقابت علمی، فناوری و نوآوری کشور در عرصه بینالمللی است.
اگر این روند با اصلاح سیاستهای کلان، افزایش سرمایهگذاری در پژوهش، توسعه همکاریهای علمی بینالمللی و تقویت زیرساختهای آموزشی و پژوهشی متوقف نشود، تحقق اهداف پیشبینیشده در اسناد توسعهای کشور با چالشهای جدی مواجه خواهد شد.
امید است این وضعیت، هشداری برای سیاستگذاران حوزه آموزش عالی باشد تا با نگاهی واقعبینانه و آیندهنگر، در تدوین سیاستها، قوانین و برنامههای علمی، پژوهشی و آموزشی کشور بازنگری کرده و زمینه بازگشت دانشگاههای ایران به جایگاه شایسته خود در عرصه جهانی را فراهم کنند/ ایسنا
