به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ همزمان با تشدید حملات نیروهای ارتش یمن به فرودگاه‌های عربستان، رسانه‌های بین‌المللی به نقل از منابع آگاه از تحرکات خاندان سعودی گزارش داده‌اند محمد بن‌سلمان ۴۱ ساله میان کاخ‌هایی با تدابیر امنیتی شدید و پناهگاه‌های مجهز به سنگرهای حفاظتی رفت‌وآمد می‌کند و یک تیم امنیتی آموزش‌دیده وظیفه حفاظت از او را بر عهده دارد.
در همین زمینه، کریستین کوتس اولریشسن، کارشناس خلیج فارس و پژوهشگر مؤسسه بیکر دانشگاه رایس، به روزنامه آمریکایی وال‌استریت ژورنال گفته است ولیعهد سعودی گزینه‌های مطلوب چندانی در برابر یمن ندارد. به گفته او، هرگونه واکنش نظامی می‌تواند عربستان را بیش از پیش درگیر جنگی نامتقارن کند؛ جنگی که انصارالله در آن توانایی خود را برای وارد کردن خسارات قابل توجه و ضربه‌های نمادین به طرف مقابل نشان داده است.
این شرایط در حالی رقم می‌خورد که بن‌سلمان طی یک دهه گذشته منابع مالی عظیمی را صرف پروژه‌هایی کرده بود که قرار بود چهره‌ای مدرن از عربستان به نمایش بگذارند، سرمایه‌گذاران خارجی را جذب کنند و صنعت گردشگری این کشور را توسعه دهند. اکنون اما تشدید درگیری با یمن، آینده طرح‌هایی همچون شهر آینده‌نگر نئوم، ساختمان عظیم مکعب‌شکل در ریاض و پیست اسکی در منطقه بیابانی را با ابهام مواجه کرده است.
بر اساس گزارش منابع عربی، هزینه مجموع این پروژه‌ها به تریلیون‌ها دلار می‌رسد؛ رقمی که تأمین آن با توجه به محدودیت منابع مالی عربستان و بودجه رسمی سالانه حدود ۳۵۰ میلیارد دلاری این کشور، چالشی جدی به شمار می‌رود.
در واقع، ریاض اکنون با ۲ بحران همزمان دست‌وپنجه نرم می‌کند: پیامدهای جنگ آمریکا علیه ایران و بازگشت ارادی به جنگ با یمن. اگر سعودی‌ها درباره جنگ نخست بر این موضع تأکید دارند که ورود مستقیمی به درگیری نداشته‌اند و ناخواسته با هزینه‌های آن مواجه شده‌اند، در جبهه یمن خودشان تصمیم به ازسرگیری جنگ گرفتند و اکنون ناچارند تبعات این انتخاب را بپذیرند.
ضربه جنگ به رؤیای اقتصادی بن‌سلمان
گزارش وال‌استریت ژورنال نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری خارجی در عربستان طی ۲ فصل نخست سال جاری، تحت تأثیر جنگ آمریکا علیه ایران و سپس تشدید درگیری با یمن کاهش یافته است؛ روندی که فاصله ریاض با اهداف اقتصادی تعیین‌شده برای سال ۲۰۳۰ را افزایش می‌دهد.
تأثیر ناامنی تنها به سرمایه‌گذاری‌های متعارف محدود نمانده است. به نوشته این روزنامه آمریکایی، تلاش عربستان برای تبدیل شدن به قطب هوش مصنوعی نیز با مخاطرات تازه‌ای روبه‌رو شده، زیرا مراکز داده این کشور ممکن است به اهداف حملات ارتش یمن تبدیل شوند.
از سوی دیگر، گزارش میدل‌ایست‌آی حاکی از آن است که شماری از پروژه‌های بزرگ تحت هدایت بن‌سلمان متوقف شده یا در حال بازبینی هستند. عربستان از برنامه میزبانی بازی‌های زمستانی آسیایی ۲۰۲۹ صرف‌نظر کرده، اما همچنان باید منابع مالی لازم برای برگزاری نمایشگاه جهانی اکسپو در سال ۲۰۳۰ و جام جهانی فوتبال در سال ۲۰۳۴ را تأمین کند.
داده‌های مؤسسه کپیتال اکونومیکس نیز نشان می‌دهد بخش غیرنفتی اقتصاد عربستان در سه‌ماهه دوم سال جاری، همزمان با تشدید تنش‌ها با یمن، نسبت به سه‌ماهه نخست کوچک‌تر شده است. وزارت دارایی این کشور نیز انتظار دارد تولید ناخالص داخلی عربستان در سال ۲۰۲۶ به میزان ۳.۶ درصد کاهش یابد.
مجموع این تحولات نشان می‌دهد ناامنی نظامی می‌تواند به یکی از موانع اصلی تحقق برنامه‌های اقتصادی بن‌سلمان تبدیل شود؛ برنامه‌هایی که بخش مهمی از اعتبار سیاسی ولیعهد سعودی به موفقیت آنها وابسته است.
خط لوله نجات هم از تهدید در امان نماند
یکی از راه‌های عربستان برای کاهش پیامدهای جنگ آمریکا علیه ایران و بسته شدن تنگه هرمز، انتقال نفت از طریق خط لوله‌ای بود که نفت این کشور را از مناطق بیابانی به دریای سرخ می‌رساند. این مسیر به ریاض امکان داد بخشی از صادرات نفت خود را بدون عبور از تنگه هرمز ادامه دهد و از شدت فشارهای ناشی از بحران بکاهد.
با این حال، این راهکار نیز نتوانست امنیت درآمدهای نفتی عربستان را تضمین کند. ادامه محاصره یمن از سوی سعودی‌ها، با واکنش متقابل دولت یمن و آغاز محاصره دریایی عربستان از سوی انصارالله مواجه شد؛ اقدامی که صادرات نفت از مسیر دریای سرخ را دشوارتر کرد.
به این ترتیب، مسیری که قرار بود در شرایط بحرانی به کمک اقتصاد عربستان بیاید، خود با محدودیت‌های تازه‌ای روبه‌رو شد. اکنون نیز با گسترش حملات به زیرساخت‌های حمل‌ونقل هوایی، دامنه ناامنی به بخش دیگری از شبکه اقتصادی و ارتباطی این کشور کشیده شده است.
فرودگاه‌های سعودی زیر فشار حملات یمن
اصرار عربستان بر ادامه جنگ و خودداری از لغو محاصره یمن، طی ۲ هفته گذشته به تشدید حملات انصارالله علیه صنعت هوانوردی این کشور منجر شده است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، فرودگاه بین‌المللی ملک‌خالد در ریاض بارها هدف حمله قرار گرفته و فشار بر یکی دیگر از بخش‌های مهم اقتصاد عربستان افزایش یافته است.
یکی از حملات مهم گزارش‌شده، حمله موشکی روز شنبه بود که بنا بر گزارش‌های مورد استناد این متن، ۱۳ کشته، از جمله یک شهروند آمریکایی، و ۳۰۹ زخمی بر جای گذاشت. در صورت تأیید این آمار، این حمله از مرگبارترین حوادث امنیتی در خاک عربستان طی بیش از یک دهه گذشته به شمار می‌رود.
پیامدهای ناامنی به عرصه ورزش نیز رسیده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که تمرین روز یکشنبه تیم فوتبال النصر، متعلق به کریستیانو رونالدو، لغو شده و نگرانی‌ها درباره برگزاری مسابقات این تیم در لیگ نخبگان آسیا افزایش یافته است. همچنین گزارش‌هایی درباره احتمال انصراف برخی تیم‌ها از حضور در رقابت‌های ورزش‌های الکترونیک فیفا در جده منتشر شده است. بر اساس گزارش رسانه تخصصی شیپ‌ای‌اسپورتس، چند تیم ملی به دلیل نگرانی‌های امنیتی و دشواری سفر، در حال بررسی انصراف از این رقابت‌ها هستند.
اختلال در رفت‌وآمدهای بین‌المللی نیز نشانه دیگری از گسترش دامنه بحران است. خبرگزاری رویترز گزارش داده شرکت نفتی بریتانیایی بی‌پی اعلام کرده مدیرعامل این شرکت به دلیل اختلال در سفر نمی‌تواند شخصاً در کنگره انرژی شورای جهانی نفت در ریاض شرکت کند. روزنامه فایننشال تایمز نیز از انصراف مدیران ارشد چند شرکت بزرگ نفتی دیگر از حضور در این گردهمایی خبر داده است.
در همین حال، سفارت آمریکا در عربستان برای سومین روز متوالی هشدار امنیتی خود را تمدید کرد. هشدارهای صادرشده در روزهای ۱۰، ۱۱ و ۱۲ اکتبر، به حملات اخیر به فرودگاه بین‌المللی ملک‌خالد در ریاض و حمله روز یکشنبه به فرودگاه بین‌المللی ملک‌فهد در دمام اشاره داشته‌اند.
از ریاض تا دمام؛ گسترش دامنه حملات
روز دوشنبه، گزارش‌ها از گسترش حملات و اختلال‌های هوایی به فراتر از پایتخت عربستان حکایت داشت. در کنار گزارش حمله مجدد به فرودگاه بین‌المللی ملک‌خالد در ریاض، حمله به فرودگاه بین‌المللی ملک‌فهد در شهر دمام نیز تأیید شد.
داده‌های سامانه‌های رصد تردد هوایی از اختلال مجدد در فعالیت فرودگاه دمام و لغو ۵۳ پرواز از بامداد یکشنبه خبر می‌دادند. گزارش‌های فلایت‌رادار نیز حاکی از توقف عملیات پروازی و تغییر مسیر هواپیماهایی بود که در آسمان این فرودگاه سرگردان شده بودند.
همزمان، گزارش‌های منتشرشده از خالی شدن آسمان فرودگاه‌های ریاض، دمام، ابها، جیزان و نجران از هواپیما حکایت داشت. چنین وضعیتی، در صورت تداوم، می‌تواند علاوه بر حمل‌ونقل مسافری، فعالیت‌های تجاری و ارتباطات بین‌المللی عربستان را نیز با اختلال جدی مواجه کند.
نگرانی‌های امنیتی به واکنش دولت‌های خارجی نیز انجامیده است. دستگاه‌های دیپلماسی کره جنوبی، استرالیا و نیوزیلند در بیانیه‌هایی از اتباع خود خواسته‌اند عربستان را ترک کنند. وزارت خارجه ژاپن نیز به شهروندان خود توصیه کرده است هشدارهای مسافرتی و وضعیت پروازها را با دقت دنبال کنند، از تأسیسات نظامی و نفتی فاصله بگیرند و از فیلم‌برداری از این مناطق خودداری کنند.
در همین ارتباط، محمد البخیتی، عضو دفتر سیاسی انصارالله، در گفت‌وگو با شبکه فرانس ۲۴، حملات یمن را پاسخی به اقدامات پیشین عربستان دانست و گفت سعودی‌ها فرودگاه بین‌المللی صنعا را بمباران و فرودگاه‌های یمن را ویران کرده‌اند؛ بنابراین، به اعتقاد او، نمی‌توان آنچه را برای عربستان مجاز دانست، برای یمن ممنوع تلقی کرد.
البخیتی تأکید کرد یمن به مقابله‌به‌مثل ادامه می‌دهد و بار دیگر به شرکت‌های هواپیمایی جهان هشدار داد فرودگاه‌های عربستان را امن تلقی نکنند. او همچنین مسئولیت پیامدهای نادیده گرفتن این هشدارها را متوجه شرکت‌هایی دانست که به فعالیت در این مسیرها ادامه می‌دهند.
قطار و مسیر زمینی؛ راهکار اضطراری برای مسافران
اختلال در حمل‌ونقل هوایی، عربستان را به سمت استفاده از مسیرهای جایگزین برای جابه‌جایی مسافران سوق داده است. رسانه‌های سعودی گزارش داده‌اند سفارتخانه‌های این کشور در چند کشور، با انتشار اطلاعیه‌هایی از برنامه‌های اضطراری برای کمک به مسافرانی خبر داده‌اند که به دلیل لغو یا اختلال پروازها سرگردان شده‌اند.
بر اساس اطلاعیه‌های سفارتخانه‌های عربستان در کویت، امارات و مصر، یکی از راهکارهای در نظر گرفته‌شده، انتقال زمینی مسافران است. در این برنامه، مسافران ابتدا با پرواز به کشورهای همسایه در حاشیه خلیج فارس منتقل می‌شوند و سپس از مسیرهای زمینی خود را به شهرهای عربستان می‌رسانند.
روزنامه سعودی الریاض نیز روز شنبه از اضافه شدن ۲ قطار به ظرفیت حمل‌ونقل ریلی ریاض خبر داد. این اقدامات در شرایطی صورت می‌گیرد که ظرفیت شبکه ریلی عربستان محدود است. بر اساس آمار ارائه‌شده در گزارش‌های مورد استناد، این کشور حدود ۵۳۸۰ کیلومتر شبکه ریلی دارد و سالانه ۱۴ میلیون مسافر را جابه‌جا می‌کند؛ ظرفیتی که در مقایسه با نیازهای یک کشور پهناور و وابسته به حمل‌ونقل هوایی، محدود به نظر می‌رسد.
روی آوردن به قطار و مسیرهای زمینی، بیش از هر چیز نشان می‌دهد که اختلال در پروازها چگونه می‌تواند شبکه جابه‌جایی مسافران را تحت فشار قرار دهد. در شرایطی که عربستان خود را برای میزبانی رویدادهای بزرگ بین‌المللی آماده می‌کند، تداوم چنین وضعیتی می‌تواند هزینه‌های اقتصادی و اعتباری قابل توجهی به همراه داشته باشد.
پیشروی در مأرب؛ فشار همزمان در زمین و دریا
همزمان با تشدید فشارهای هوایی و دریایی بر عربستان، تحولات جبهه زمینی یمن نیز از ادامه درگیری‌ها حکایت دارد. رسانه‌های یمنی تصاویری از انهدام تجهیزات نیروهای وابسته به سعودی در استان مأرب منتشر کرده‌اند.
شبکه المسیره گزارش داده نیروهای ارتش یمن در جریان عملیات در جبهه «فلوحه» در جنوب مأرب، خسارات و تلفات سنگینی به نیروهای وابسته به ریاض وارد کرده‌اند.
مأرب از مهم‌ترین مناطق راهبردی شمال یمن است و بخش‌هایی از آن همچنان در اختیار نیروهای مخالف انصارالله قرار دارد. با این حال، تحرکات اخیر قبایل این استان برای دستیابی به توافق با دولت مستقر در صنعا، چشم‌انداز تحولات منطقه را پیچیده‌تر کرده است.
وب‌سایت الخبر الیمنی گزارش داده شیخ غالب ناصر بن‌کعلان، رهبر ائتلاف قبایل مأرب و شورای عالی قبیله‌ای، طرحی برای صلح خطاب به سیدعبدالملک الحوثی، رهبر انصارالله، ارائه کرده است. این طرح پنج بند دارد که از جمله آنها می‌توان به فراهم کردن امکان بازگشت امن قبایل به مناطق و خانه‌های خود، تضمین امنیت جان و اموال، جلوگیری از تعقیب افراد و خودداری از تحمیل عقاید فکری، سیاسی و اجتماعی اشاره کرد. سایر بندها نیز بر تفاهم درباره وضعیت افرادی که قصد بازگشت به مأرب دارند و تعهدات طرفین برای حفظ صلح متمرکز است.
بن‌کعلان از شیوخ قبایلی است که با عربستان ارتباط داشته است. ارائه چنین طرحی در شرایطی صورت می‌گیرد که ریاض در جبهه‌های مختلف یمن با فشارهای فزاینده‌ای روبه‌رو شده است. تحلیلگران معتقدند تلاش برای دستیابی به توافق می‌تواند نشانه‌ای از کاهش تمایل برخی قبایل مأرب به ادامه جنگ با انصارالله باشد.
بر اساس گزارش‌های رسانه‌های یمنی، بخش عمده‌ای از مناطق استان مأرب در کنترل نیروهای دولت مستقر در صنعا قرار دارد و محدوده تحت کنترل نیروهای وابسته به سعودی به شهر مأرب و شماری از مناطق اطراف آن محدود شده است. در مقابل، نیروهای وابسته به ریاض نیز با افزایش تنش در بخش‌هایی از استان، در تلاش‌اند مانع از گسترش کنترل ارتش یمن شوند.
منابع یمنی همچنین گزارش داده‌اند عربستان نیروهای موسوم به «محور سبأ» و «عمالقه» را برای تشدید تنش در جنوب مأرب تحریک کرده است. از سوی دیگر، انتشار خبر طرح صلح قبایل این منطقه، نگرانی‌هایی را در میان مقام‌های سعودی برانگیخته است؛ چراکه توافق احتمالی می‌تواند بدون یک نبرد گسترده، زمینه گسترش کنترل دولت صنعا بر مأرب و پایان دادن به حضور نیروهای وابسته به ریاض در بخش‌هایی از شمال یمن را فراهم کند.
گزارش‌ها حاکی از آن است که عربستان پیش‌تر نیز برخی سران قبایل مأرب را احضار کرده و در حصر خانگی قرار داده بود؛ اقدامی که پس از انتشار خبرهایی درباره تلاش برای میانجی‌گری و دور کردن این استان از جنگ از طریق توافق با صنعا صورت گرفت.
انصارالله چگونه محاصره را به فرصت تبدیل کرد؟
توانایی نیروهای یمنی برای افزایش فشار بر عربستان در شرایطی به نمایش گذاشته شده که یمن از سال ۲۰۱۵ و آغاز جنگ، با محاصره سختگیرانه زمینی، هوایی و دریایی مواجه بوده است. با این حال، این فشارها مانع از توسعه توانمندی‌های نظامی انصارالله نشده است.
رسانه آمریکایی رسپانسیبل استیت‌کرفت، وابسته به مؤسسه کوئینسی، در گزارشی نوشته است انصارالله طی سال‌های گذشته توانمندی‌های نظامی خود را ارتقا داده و به‌تدریج ظرفیت تولید داخلی تسلیحات را افزایش داده است؛ روندی که به کاهش وابستگی این جنبش به منابع خارجی کمک کرده است.
در این گزارش همچنین به استفاده انصارالله از ابزارهای نوظهور فناوری اشاره شده است. بر اساس ادعای این رسانه، نیروهای یمنی از ابزار هوش مصنوعی «کلود» متعلق به شرکت آنتروپیک برای توسعه تسلیحات هدایت‌شونده استفاده کرده‌اند. این گزارش همچنین یادآور می‌شود انصارالله از سال ۲۰۱۷ آزمایش قایق‌های بدون سرنشین را آغاز کرده و در سال‌های بعد، به استفاده از فناوری‌های جدید برای افزایش توان عملیاتی خود ادامه داده است.
مجموع این تحولات نشان می‌دهد محاصره طولانی‌مدت یمن، دست‌کم نتوانسته مانع از شکل‌گیری ظرفیت‌های نظامی مستقل در این کشور شود. همین مسئله، هزینه هرگونه عملیات نظامی تازه علیه انصارالله را برای عربستان افزایش می‌دهد؛ به‌ویژه آنکه ریاض اکنون باید پیامدهای درگیری را نه‌فقط در میدان نبرد، بلکه در زیرساخت‌های اقتصادی و ارتباطی خود نیز مدیریت کند.
دو راه پیش روی بن‌سلمان؛ توافق یا فرسایش بیشتر
رسپانسیبل استیت‌کرفت، گزینه‌های راهبردی عربستان در برابر یمن را در دو مسیر خلاصه می‌کند: ادامه جنگ با هدف بازپس‌گیری دستاوردهای انصارالله یا ازسرگیری مذاکرات برای فراهم کردن زمینه خروج از یمن.
بر اساس ارزیابی این رسانه، به نظر می‌رسد ریاض در مقطع کنونی همچنان مسیر نخست را دنبال می‌کند؛ این در حالی است که آمریکا با ازسرگیری حملات هوایی علیه مواضع انصارالله موافقت نکرده و پاکستان و ترکیه نیز تاکنون ورود زمینی به جنگ یمن را به‌شدت رد کرده‌اند.
این شرایط، امکان تداوم جنگ را برای عربستان دشوارتر می‌کند. ریاض در حالی با انصارالله وارد تقابل شده که نمی‌تواند به‌طور قطعی روی حمایت نظامی مستقیم متحدان خود حساب کند و همزمان با پیامدهای اقتصادی و امنیتی گسترش درگیری مواجه است.
بر اساس گزارش رسپانسیبل استیت‌کرفت، عربستان پیش‌تر نیز در چارچوب توافق‌های تحت میانجی‌گری سازمان ملل، آمادگی خود را برای مذاکره با انصارالله نشان داده بود. از این رو، بازگشت به مسیر گفت‌وگو همچنان یکی از گزینه‌های پیش روی ریاض است؛ مسیری که می‌تواند شامل توقف حمایت از نیروهای مخالف انصارالله و فراهم کردن زمینه تثبیت کنترل این جنبش بر مناطق تحت نفوذ خود باشد.
واقعیت آن است که انصارالله با وجود حملات دولت مرکزی در دهه ۲۰۰۰، هفت سال جنگ با عربستان و امارات و کارزار هوایی اسرائیل و آمریکا، به نیرویی قدرتمند در معادلات داخلی یمن تبدیل شده است. این وضعیت، گزینه نظامی را برای سعودی‌ها پرهزینه‌تر از گذشته کرده است.
بن‌سلمان اکنون با انتخابی دشوار مواجه است: پذیرش توافقی که می‌تواند به کاهش تنش و خروج تدریجی از بحران یمن منجر شود یا ادامه جنگی که دامنه پیامدهای آن از میدان نبرد فراتر رفته و به امنیت فرودگاه‌ها، صادرات نفت، سرمایه‌گذاری خارجی و پروژه‌های بلندپروازانه اقتصادی عربستان رسیده است.
برای ولیعهدی که بخش مهمی از برنامه سیاسی خود را بر نمایش قدرت، ثبات و توسعه اقتصادی بنا کرده، ادامه این وضعیت می‌تواند هزینه‌ای فراتر از مخارج نظامی داشته باشد. هرچه جنگ طولانی‌تر شود، فاصله میان رؤیای عربستان ۲۰۳۰ و واقعیت‌های امنیتی و اقتصادی این کشور نیز بیشتر خواهد شد.
گزارش از امیرحسین درکی
